5 maja

1440 – Na zjeździe stanów pruskich w Elblągu trwały ostre spory wśród antykrzyżackiej opozycji. Część konfederacji dała się uwieść, gdyż wielki mistrz obiecał zwolnienia od ceł, uzyskując w zamian obietnicę, że dotychczasowi opozycjonaliści uznawać go będą za wielkiego mistrza aż do jego śmierci.
>> Gór.PkwP, s. 176; Wak.Ol., s. 393.

1440 – Do antykrzyżackiego Związku Pruskiego przystępują: Reszel, Bartoszyce, Kętrzyn, Sępopol, Dobre Miasta, Frombork, Pieniężno, Barczewo, Jeziorany, Bisztynek, Olsztyn, Malbork, Frydląg, Orneta.
>> KMW 1961, s. 164; Bis. s. 52; Hryc.Bart, s. 52; WiM zarys, s. 160; Wak. Ol., s. 50.

1464 – Kazimierz Jagiellończyk i sejm koronny w Nowym Korczynie ratyfikował układ elbląski (16.3.1464), w którym bp warm. Paweł Legendorf ogłosił się sprzymierzeńcem Polski (wypowiedział układ z zakonem krzyż., wpuścił załogi polskie do miast i zamków warm.). Król Kazimierz obiecał bpowi nie zawierać bez jego wiedzy traktatów z zakonem, ponadto wyznaczył biskupowi roczną pensję w wysokości 1500 florenów węgierskich.
>> Or.SBWPKiZM, II, s. 8; Sz.DW, s. 81.

1504 – W Krakowie ur. Stanisław Hozjusz (zm. 5.8.1579 r. w Capranica k. Rzymu), bp warm., kardynał, humanista, polityk, pisarz, teolog.
>> Or.SBWPKiZM, I, s. 108; Achr. s. 105; WEP IV, s. 755; WiM zarys, s. 286.

1525 – Marcin Luter w liście do gdańszczan pisze, że wszelkie zmiany w kościele, np. usuwanie obrazów, winny być dokonywane nie gwałtownie przez tłum, lecz przez uprawnioną władzę, czyli przez radę miejską.
>> Mał.DcP, s. 175.

1577 – Książę Albrecht Fryderyk zatwierdził umowę, na mocy której miasto Iława zostało sprzedane przez Quirina von der Oelsnitz Feliksowi Finckowi. Miasto to przez długie lata pozostawało w rękach rodziny Finckensteinów.
>> Rocz.Ol., 1972, C, s. 235.

1612 – Mieszkańcy Iławy złożyli zwyczajową przysięgę dziedziczną. W tym czasie Iława była własnością rodu Kreytzenów.
>> Rocz.Ol., 1972, X, s. 237.

1622 – W Wilnie zm. Nicolai Wawrzyniec Norvegus, jezuita, pedagog i polemista. Pochodził z Norwegii, uczył się w Kopenhadze. Urodził sie w rodzinie protestanckiej. Po opuszczeniu Danii (ok. 1562 r.) przeszedł na katolicyzm, przyjął święcenia kapłańskie i wstąpił do zakonu. Studia kontynuował najprawd. w Lowanium oraz w Pradze. Związany był m.in. z Braniewem.
>> Or.SBWPKiZM II, s. 61.

1634 – W odpowiedzi na skargę mieszczan Sępopola król polski Władysław IV uchylił dezycje rządu księcia pruskiego (chodziło o prawo warzenia piwa i inne wewnętrzne sprawy cechów) i polecił pozostawić miasto przy starych prawach i swobodach.
>> Hryz.Bart., s. 127.

1690 – We Fromborku zmarł Abdrzej Józef Zagórny (ur. w Pejtunach k. Braniewa), kan. warm. Studiował w Rzymie. Proboszcz par. św. Jakuba w Olsztynie i Radostowie k. Jezioran. Przez jakiś czas administrator generalny biskupstwa warm. Cały majątek zapisał na potrzeby fromb. katedry. Kapituła wystawiła mu epitafium w katedrze fromb. Jego postać upamiętniono także w kościele dobromiejskim, gdyż był także kan. w Dobrym Mieście.
>> Or.SBWPKiZM II, s. 218.

1710 – W Olsztynie zmarł żebrak Claudy z Giedajt. Do historii trafił dlatego, że rzekomo przywlókł w mury miasta dżumę, która od dnia jego śmierci zaczęła się szerzyć w grodzie na Łyną.
>> KMW 1960, s. 514.

1726 – W Brasnicken na Sambii ur. Ludwig Reinhold von Werner (zm. tamże 18.11.1756), autor pierwszej monografii miasta Węgorzewo.
>> Stud. Anger 1999, IV, s. 26-34.

1737 – W Dębinach k. Elbląga zm. Dawid Braun (ur. 13.4.1664 w Krapiewie k. Ostródy), historyk, numizmatyk, biograf i bibliofil. Studiował we Frankfurcie nad Odrą. Wychowawca synów feldmarszałka Wedla (Norwegia). Król Jan Sobieski mianował go burgrabią Malborka i komisarzem artylerii koronnej. Rokował z Tatarami jako pełnomocnik Augusta II w Kamieńcu Podolskim. Uzyskawszy zwolnienie ze służby polskiej, wyjechał do Berlina i służył królowi pruskiemu Fryderykowi I. W 1720 r. zrezygnował ze służby, osiadł w Dębinach, gdzie zmarł.
>> Or.SBWPKiZM I, s. 27-28.

1756 – W Lipsku zm. Jan Henryk Hartung (ur. 17.8.1699 r. w Erfurcie), drukarz, księgarz, wydawca królewiecki. Jego oficyna drukowała i handlowała także książkami polskimi. Firma posiadała prawo wyłączności na druk polskich kancjonałów i biblii (Hartungowie w ciągu dwóch wieków opublikowali łącznie 360 druków polskich). Kres działalności tej firmy położyło gestapo, które w 1943 r. zamknęło drukarnię, niszcząc wszystkie książki polskie.
>> Or. SBWPKiZM I, s. 85-86; WEP XIII, s. 170.

1762 – Z Morąga, gdzie się urodził, wyjechał na studia do Królewca Johann Gottfried Herder, niemiecki filozof i pisarz, teoretyk literatury i sztuki, teolog luter. Miał wówczas 18 lat. Do rodzinnego miasta już nigdy nie powrócił.
>> Rocz.Ol. 1965, V, s.85; Or.SBWPKiZM I, s. 95-98.; Kruk Sz., s. 239

1765 – W Kobierzynie k. Tczewa ur. Ignacy Stanisław Mathy (zm. 20.5.1832 w Pelpinie), bp chełm., prepozyt, oficjał i wikariusz generalny warm. Studiował w Rzymie.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 32-33.

1821 – W Longwood (Wyspa św. Heleny) zm. Napoleon I Bonaparte (Buonaparte) cesarz Francuzów. W r. 1807 zimą przebywał na obszarze ówczesnych Prusz Wschodnich (m.in. Olsztyn, Ostróda, Kamieniec Suski).
>> WEP VII, s. 611; Toe., s. 342-345.

1833 – W Chwarznie k. Kościerzyny ur. Emil Czarliński (zm. 21.3.1913 w Chełmie), ziemianin, działacz narodowy na Pomorzu.
>> Or.SBWMiP, s. 79.

– Dominik Szymkiewicz emisariusz Hotelu Lambert, przeniesiony przez władze pruskie na stanowisko tłumacza do sądu we Wrocławiu, jako podejrzany o przekazywanie informacji z Francji na obszar Rosji.
>> Szos.PW, s. 112.

1831 – W Neu-Waldeck aresztowano dwóch polskich emisariuszy powstańczych (jednym z nich był Szymon Konarski. Zatrzymanie nastąpiło w domu Gottschalków, którym wytoczono proces za przechowywanie polskich oficerów.
>> Szos.OW, s. 97.

1858 – W Gutkowie k. Olsztyna ur. Andrzej Poetsch (zm. tamże w 1946 r.), rolnik, działacz warm. Niemcy nazwali go „królem polskim”. Współpracował z W. Pieniężnym w akcjach wyborczych, był korespondentem „Gazety Olsztyńskiej”. Czynny i represjonowany podczas akcji plebiscytowej. Razem z żoną wstąpił do Związku Polaków w Niemczech, był mężem zaufania tej organizacji. W latach 1934-1939 prowadził bibliotekę polską.
>> Or.SBWMiP, s. 257.

1863 – Pod Dubiczami (Wileńszczyzna) zginął dca powstańczego oddziału Ludwik Narbutt (zdradzony przez przewodnika). towarzysze broni przekazali ostatnie słowa konającego wodza: „Dulce est pro patria mori!”.
>> Stol.Nigdy, s.28.

1873 – W Buku k. Nowego Tomyśla ur. Stanisław Paszliński, dziennikarz, działacz narodowy i polonijny w zaborze pruskim, w Niemczech i USA. Był redaktorem „Gazety Olsztyńskiej”, „Gońca Wielkopolskiego”, „Gazety Toruńskiej” i „Gazety Grudziądzkiej”. W r. 1901 redagował w Ełku „Gazetę Ludową”. Wytoczono mu proces rzekomo za podburzanie Mazurów przeciw Niemcom. Sąd go uniewinnił. Przez kilka miesięcy byył zatrudniony w „Gazecie Olsztyńskiej. Skazany za agitację na rzecz strajku szkolnego w „Gazecie Grudziądzkiej” po odbyciu kary wyemigrował do USA.
>> Or.SBWMiP, s. 246.

1920 – W Kownie otwarcie sejmy Republiki Litewskiej. Litwini wileńscy na tę uroczystość wysłali delegację.
>> Mak.Litwini, s. 37.

– Na wiecu w Olsztynie przemawia Mav Worgitzki, jeden z czołowych polakożerców. Jego przemówienie ma wyjątkowo przewrotny charakter, gdyż nawołuje on do zaprzestania gwałtów antypolskich, które miały jakoby przeszkadzać stronie niemieckiej w przygotowaniach do plebiscytu.
>> Staw. Pl., s. 509.

1924 – Wybory do sejmu Rzeszy. Na listę Polskiej Partii Ludowej i Zjednoczenia Mazurskiego padło 14 122 głosów. Polacy ani blok mniejszości narodowych nie uzyskały żadnego mandatu. Lista polska uzyskała jednak najlepszy wynik liczbowy na Warmii, Mazurach i Powiślu w latach międzywojennych.
>> Wrzes.Rp/WMiP, s. 156-157.

1930 – W Bytomiu otwarta została Akademia Pedagogiczna. Studiowali tu m.in. naucczyciel szkół polskich w Niemczech Franciszek Schnarbach, Janina Kowalska (znana później na Warmii jako żona Jana Mazy) oraz Włodzimierz Antkowiak z Westfalii.
>> Fil.Wopt, s. 132.

1937 – Ambasada polska w Berlinie za pośrednictwem konsulatu w Olsztynie zaleciła redaktorowi ” Gazety Olsztyńskiej” i „Mazura” zachowanie jak najdalej posuniętej ostrożności w umieszczaniu artykułów mogących dostarczyć władzom niemieckim formalnych powodów do represji.
>> KMW 1960, s. 175-176.

1939 – Minister spraw zagranicznych rządu polskiego Józef Beck wystąpił w sejmie. Uderzył w mównicę i m.in. powiedział: „Nasza generacja, skrwawiona w wojnach, na pewno na pokój zasługuje. Ale pokój, jak wszystkie sprawy tego świata, ma swoją cenę. Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor”.
>> Ter.Z dziejów, s. 370.

– W Niemczech odbył się spis ludności. Była to okazja demonstrowania antypolskich nastrojów. Już dwa tygodnie przed tym terminem konsul polski w Kwidzynie pisał, że wytworzona sytuacja „wymagać będzie wprost bohaterstwa od tych jednostek, które w spisie podadzą narodowość polską”. Ludność polska żyła w oczekiwaniu na najgorsze.
>> Szos.Sz.WiM, s. 159; KMW 1967, s. 500.

– W sejmie minister spraw zagranicznych Józef Beck zdecydowanie odrzuca żądania niemieckie dotyczące eksterytorialnego połączenia Niemiec z Prusami Wschod. i aneksji Gdańska.
>> Kron.XX, s. 538, 539.

1940 – W obozie zagłady w Sachsenhausen po parumiesięcznym pobycie zamordowany został Tomasz Zakryś – działacz ruchu polskiego na Pomorzu i Mazurach (ur. w 1867 r.). Już w 1891 r. działał w Towarzystwie Rolniczo-Przemysłowym w Tucholi. Przed I wojną światową osiedlił się we wsi Notyst Dolny k. Giżycka, gdzie działał w okresie plebiscytu jako czł. Zarządu Głownego, a póxniej wiceprezes Mazurskiego Związku Ludowego. W tym czasie jego dom był ostoją dla polskich działaczy i agitatorów plebiscytowych. Bojąc się o własne bezpieczeństwo, po plebiscycie przeniósł się na Działdowszczyznę i tam aresztowało go gestapo jeszcze przed zakończeniem działań wojennych. Jego syn Czesław również zginął w obozie koncentracyjnym (Dachau).
>> Or.SBWMiP, s. 339.

1941 – W Prusach Wschodnich wydano zakaz podróżowania osób cywilnych kolejami.
>> KMW 1971, s. 118.

1945 – Na posiedzeniu Krajowe Rady Narodowej w Warszawie w sprawie zasiedlenia Prus Wschodnich zabrał głos poseł Bolesław Rumiński. Postulował, by rząd podjął starania w sprawie niedopuszczenia do wywozu z tego obszaru bydła, które będzie niezbędne polskim osadnikom. Mówił także o tym, by zająć się polską ludnością rodzimą, wszystkimi, którzy nie dali się zgermanizować.
>> Bar.Warmiacy, s. 30.

– W Olsztynie rozpoczyna działalność Komisja Porozumiewawcza Stronnictw Demokratycznych. Uruchomiono pierwszy telefon.
>> Łuk.Ol., s. 13′ KMW 1965, s. 582; Woj. Warmia, s. 104; WiM zarys, s. 826.

– Grupa operacyjna Komitetu Ekon. Rady Ministrów ewidencjonuje na terenie miasta Olsztyna obiekty przemysłowe, zasoby surowców i materiałów, które mogłyby ułatwić w niedługim czasie uruchomienie najmniej zniszczonych obiektów produkcyjnych.
>> KMW 1981, s. 47.

– Duńczycy nie zezwolili na dalszy pobyt lodołamacza „Ostpreussen” w Kopenhadze. Przebywał na pokładzie tego statku Erich Koch. Komendant portu odmówił także statkowi eskorty.
>> Thorw.Wielka, s. 104.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę