3 maja

1228 – W Mogile pod Krakowem bp pruski Chrystian wystawił dokument dotyczący nadania dziesięcin na rzecz zakonu krzyżackiego. Jako świadkowie przy spisywaniu tego aktu wystąpli Krzyżacy Filip z Halle, Henryk Czech oraz Konrad, określony jako „mnich legata Prus”.
>> KMW 1971, s. 386.

1359 – Bp warm. Jan Stryprock wystawił dokument llokazyjny wsi Wilimy nad jeziorem Dadaj. Zasadźcy, Prusowi imieniem Suse, przyznano 40 włók na prawie chełmińskim, w tym 4 sołeckie.
>> Bis., s. 191-192.

1503 – Mikołaj Kopernik po półtorarocznym pobycie we Włoszech uzyskał doktorat z prawa kanonicznego na uniwersytecie w Ferrarze, pożegnał się na zawsze z Italią, udając się do kraju. Zatrzymał się dłuższy czas w Krakowie. Na Warmię nie spieszył się. Od 1507 r. był przybocznym lekarzem i sekretarzem swego wuja bpa Łukasza Watzenrode w Lidzbarku Warm., rzadko bywając we Fromborku.
>> Kom.Fromb. 1965, s. 14.

1518 – Mikołaj Kopernik jako administrator komornictwa olsztyńskiego w Zalbkach: „Matz Wanczke zbiegł z 1 ? łana pozostawiając 3 kozy i nic więcej. Łany te objęli Hans Kukuk (Cucuc) i Jorge Poppe, dzieląc je po połowie, tak że każdy z nich łącznie z posiadanymi uprzednio będział po 2 ? łana; będą z nich pełnić zwyczajowe powinności”.
>> Kop. Lok., s. 31.

1520 – W Toruniu bp Pomezanii Hiob Dobeneck wystawił dokument, w którym oświadczył, że w związku z przyjęciem go przez Zygmunta króla polskiego do łask i pozostawieniem w Prabutach i Przezmarku nie uzbroi tych miejscowości i wraz ze swymi poddanymi nie wystąpi przeciw Polsce. Zobowiązał się też, że nie będzie utrzymywał z Albrechtem kontaktów, mogących przynieść szkodę polskiemu królestwu tak długo, jak trwać będzie obecna wojna.
>> Bis.WP, s. 153-154.

1538 – Zm. w dwudziestym roku życia Andrzej Kromer, poeta, brat bpa warm. Marcina Kromera. Pisał elegie.
>> Maryl. Wspom., s. 92 – 93.

1541 – Książę Prus Albrecht zawiadamia kapitułę warmińską, że zatrzymał „trochę przydługo i trochę wbrew jego woli” dra Mikołaja Kopernika. Książę dziękuje za umożliwienie doktorowi Mikołajowi przyjazdu do Królewca i prosi, by mu nie brano za złe nieterminowego przyjazdu do Fromborka.
>> KMW 1967, s. 216.

1620 – W Gdańsku ur. Bogusław Radziwiłł (zm. 31.12.1669 r. pod Królewcem), koniuszy litewski, namiestnik elektora brandemburskiego w Prusach, syn. woj. wileńskiego Janusza.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 103-105.

1655 – Za zezwoleniem księcia Prus powstała spółka bursztyniarska, której oddano w pacht na dziesięć lat wybrzeże Pałągi do Kołobrzegu.. Dzierżawcy wypłacali księciu 10 tysięcy talarów co roku z góry. Przedsiębiorcy otrzymali zgodnie z umową chłopów z 8 wiosek z jurysdykcją cywolną, aby pracowali na eksploatatorów.
>> KMW 1959, s. 187.

1660 – Król Jak Kazimierz z królową Marią Ludwiką podczas pobytu w Gdańsku otrzymują przez trębacza z klasztoru w Oliwie wiadomość o pomyślnym zakończeniu układów ze Szwedami. We wszystkich gdańskich kościołach uderzono w dzwony. Współcześni opowiadali, że jeden z pełnomocników króla szwedzkiego hrabia Schlippenbach pozbierał skrzętnie wszystkie pióra gęsie, którymi podpisywany był pokojowy traktat. Wzbogacił w ten sposób swój prywatny zbiór piór, którymi podpisywane były międzynarodowe akty prawne.
>> Rocz.Gd. 1954, XIII, s. 107; Rocz.Gd. 1956-1957, XV – XVI, s. 173; WEP VIII, s. 221′ Og. Dz. I, s. 307.

1678 – Dokonano kontroli skarbca publicznego Warmii, który znajdował się na zamku lidzbarskim w komnacie pod wieżą zegarową w 8 skrzyniach dębowych. poborcą był wówczas Mikołaj Marquardt kanonim dobromiejski, a rewizorami dwaj kanonicy: Zachariasz Jan Szolc – kustosz fromborski i Jan Wołowski.
>> Sz.DW, s. 132.

1691 – W Tylży ur. Teodor Aucepius (zm. 8.8.1773) w Reszlu), jezuita, prof. Akad. Wileńskiej, rektor kolegiów w Braniewie i Reszlu.
>> Or.SBWPKiZM I, s. 6.

1733 – Mieszczanie Dąbrówna złożyli pod przymusem przysięgę dziedziczną właścicielom (rodzina von Dohna). Odbyło się to w ten sposób, że osadzono najpierw w areszcie dwóch rajców miejskich, którzy odmówili ślubowania. Cel uświęca środki. Pozostali członkowie rady posłusznie wypełnili swój obowiązek i dali „dobry przykład” wszystkim mieszkańcom.
>> Rocz.Ol., 1972, X, s. 241.

1762 – W Ostrymkole k. Pisza ur. Marcin Gisevius (Gizewiusz), pedagog, syn pastora Tymoteusza, rektor szkoły miejskiej (tzw. „łacińskiej”) w Piszu, ojciec Gustawa pastora pols.-ewangel. w Ostródzie, obrońcy polskości na Mazurach. Zm. 17.3.1813 r. w Piszu.
>> Or. SBWPKiZM, I, s. 66.

1791 – Uchwalenie konstytucji zwanej „trzeciomajową”. obok ważnych treści narodowych i demokratycznych dokument ten charakteryzował się tym, że łączył w jeden organizm państwowy Litwę i Polskę.
>> WEP XI, s. 814; WEP V, s. 827.

1792 – W Warszawie podczas obchodów pierwszej rocznicy uchwalenia Konstytucji 3-go maja śpiewana była pieśń napisana na tę okazję przez bpa warm. Ignacego Krasickiego. Muzykę skomponował Maciej Kamieński.
>> Kor. IK I, s. LXVIII; II, s. 561 – p. 8.

1815 – W traktatach kongresu wiedeńskiego car Aleksander wynegocjował wolność handlu między wszystkimi częściami rozebranej Polski. Chodziło głównie o dostęp do pruskich portów nad Bałtykiem. Prusy nie zgodziły się na wolność handlu w Królewcu i Kłajpedzie. Swoboda dostępu wolnego dotyczyła więc tylko portów w Elblągu i Gdańsku. Należy jednak dodać, że i tak okrojony postulat wspomnianego traktatu nie został wprowadzony w życie.
>>  KMW 1992, s. 291.

1831 – W rejencji gąbińskiej zanotowano pierwsze zachorowania na cholerę.
>> KMW 1968, s. 552.

1850 – Władze pruskie odenrały królewieckiemu wydawnictwu Hartunga prawo posługiwania się tytułęm „Koenigliche Preussische Staats-Kriegs – und Friedens Zeitung”, zabroniono również umieszczania pod tytułem gazety godła królewskiego. Winieta pisma miała 100-letnią tradycję. Odtąd pismo nazywało się „Koenigsberger Hartungsche Zeitung”, a pod winietą tytułową widniał trzycięściowy herb Królewca.
>> KMW 1992, s. 115.

1919 – Ukazało się zarządzenie zezwalające na nauczanie religii oraz czytania i pisania po polsku w szkołach ludowych rejencji kwidzyńskiej i olsztyńskiej. Władze tej ostatniej przemilczały ten dokument, a na jego miejsce sprokurowały własne zarządzenie. pozwalało ono na prowadzenie lekcji religii w polskim języku, po złożeniu przez rodziców odpowiedniego oświadczenia.
>> Wrzes.Rp/WMiP, s. 45, 97; Fil.Wopt, s. IX; KMW 1979, s. 323; KMW 1977, s. 379.

1920 – Zarząd Mazurskiego Związku Ludowego w Szczytnie podjął uchwałę o wysłaniu do Wysokiej Rady w Paryżu delegacji Mazurów. Delegacja ta miała domagać się równouprawnienia stron na obszarze plebiscytowym, ukarania urzędników niemieckich podburzających przeciw Polsce oraz zastosowania sankcji przeciw tym wszystkim, którzy dopuścili się zbrodni na ludności polskiej. Aby te wsyztskie postulaty mogły być wprowadzone w życie, MZL proponował przesunięcie plebiscytowego głosowania na późniejszy termin.
>> Szczyt., s. 281; KMW 1958, s. 148; Leyk Pam., s. 115.

– W Olsztynie w ramach przygotowań przedplebiscytowych koncertował Feliks Nowowiejski. Chór polski pod batutą kompozytora wykonał jego utwory: „Hymn warmiński” i „Nasz Bałtyk” oraz dodatkowo pieśń „Gdzie jest mój dom”. Jak twierdził jeden z chórzystów: „Sala przyjmowała nasz śpiew z entuzjazmem”.
>> Boehm FN, s. 66.

1923 – Sekretarz IV Dzielnicy Związku Polaków w Niemczech Jan Baczewski za pośrednictwem „Gazety Olsztyńskie” oświadczył, że każdy Polak, który z powodu trudności materialnych nie jest w stanie zaprenumerować „Gazety Olsztyńskiej”, może otrzymać ją bezpłatnie po zgłoszeniu się do męża zaufania Związku.
>> Wak.GO, s. 248.

1927 – Msza święta odprawiona w królewieckim kościele katolickim w rocznicę uchwalenia przez sejm polski konstytucji trzeciomajowej, stała się przyczyną, którą zgłosiła Deutsche Volkspartei.
>> KMW 1983, d. 48-49.

1938 – W obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie został osadzony wschodniopruski pisarz Ernst Wiechert za krytykę nazizmu i obronę pastora Martina Niemoellera. W Buchenwaldzie pisarz przebywał do 30.7.1838. Wcześniej był więziony przez 7 tygodni w więzieniu w Monachium.
>> WiM 1987, nr 13, s. 7.

1939 – Hitlerowcy wysiedlili wraz z rodziną Kazimierza Donimirskiego, ziemianina, działacza ruchu polskiego na Powiślu i w Niemczech. Bibliotekę i pamiątki zgromadzone w Małych Ramzach zniszczono. Rodzina Donimirskich okupację spędziła w Generalnej Guberni, ukrywając się.
>> Or.SBWMiP, s. 91.

– W Kwidzynie pobici zostali nauczyciele polscy z powiatu sztumskiego.
>> Łuk. IV, s. 194.

1945 – Na wraku pancernika kieszonkowego „Deutschland”, zatopionego w połowie kwietnia 1945 r. u ujścia Świny k. Świnoujścia (w momencie zatopienia okręt nosił skromniejszą nazwę „Luetzow”) założono ładunki wybuchowe. Wobec tego, że zbliżały się oddziały radzieckie, słychać już było strzały z broni maszynowej, 12 minut po północy okolicą wstrząsnęły potężne wybuchy, które rozszarpały pancernik na strzępy.
>> Przekr. 1965, 28 marca, s. 5.

– Zdobyta została Krynica Morska na Mierzei Wiślanej. Oddziały niemieckie stacjonujące na zachód od tej miejscowości zepchnięte do delty Wisły po wycofaniu się z Gdańska, stawiały opór aż do dnia kapitulacji.
>> Skok, Zpf, s. 208; WiM 1972, nr 1, s. 5.

– W Olsztynie na Rynku Starego Miasta otwarta została pierwsza apteka.
>> Łuk IV. 13.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę