22 września

1327 – Na mocy przywileju bpa Ottona wójtem Lubawy został Jan Schulz. Rodzina ta i w latach późniejszych należała do znaczących rodów lubawskich. Zastępcą wójta bp mianował Konrada Hammera, prawdopodobnie jest to ta sama osoba, która założyła pobliską wieś Zwiniarz.
>> Nowe M., s. 187.

1410 – W niespełna 2 miesiące od rozpoczęcia oblężenia Malborka król Władysław Jagiełło nakazał odwrót. „Przez opieszałość i nieznajomość sztuki zdobywania miast warownych Polacy zmarnowali owoce grunwaldzkiego zwycięstwa. Odwrót robił wrażenie cofania się pobitej armii”.
>> Gór. PkwP, s. 144.

1412 – Papież wystosował do króla Władysława Jagiełły pismo, w którym zabiegał o darowanie Krzyżakom nałożonej kontrybucji. Jagiełło nie przychylił się do prośby Stolicy Apostolskiej, a Krzyżacy w umówionym terminie wyznaczonej kwoty nie wpłacili.
>> Wap. I, s. 323.

1455 – W Gniewie rozpoczęły się polsko-krzyżackie rokowania pokojowe, w których m.in. uczestniczył Ramsz z Krzykosów, szlachcic pruski, przywódca Związku Pruskiego.
>> Or. SBWPKiZM I, s. 162.

1519 – Gdańsk otrzymał od hetmana ziem pruskich Stanisława Kościeleckiego i Jana Balińskiego /skarbnik malborski/ 2400 grzywien na zaciąg 400 żołnierzy niezbędnych do obrony miasta.
>> Bis. WP, s. 70.

1526 – Sejmik obradujący w Lidzbarku uchwalił ordynację krajową księstwa warmińskiego. Brał w nim udział m.in. Mikołaj Kopernik.
>> KMW 1984, s. 455; KMW 1987, s. 344; Zi. W kręgu, s. 143.

1577 – W Malborku król Stefan Batory podpisał układ, na mocy którego margrabia brandenburski Jerzy Fryderyk uzyskał kuratelę nad chorym synem Albrechta I – Albrechtem Fryderykiem, oraz administrację w Prusach Książęcych.
>> WiM zarys, s. 814.

1580 – Bp Marcin Kromer konsekrował kaplicę św. Ducha na Dolnym Przedmieściu Olsztyna. Służyła ona szpitalowi, który mieścił się obok, i po dwustu latach razem z nim popadła w ruinę. We wspomnianej kaplicy jeszcze pod koniec XVI wieku „w co drugą niedzielę i we wszystkie święta ksiądz polski głosił kazania po polsku”.
>> Wak. Ol., s. 77.

1589 – Margraf Jerzy Fryderyk Hohenzollern wydał edykt dotyczący handlu uprawianego na terenie księstwa pruskiego przez Szkotów.
>> KMW 1980, s. 149.

1598 – Sporządzono szczegółowy inwentarz biblioteki kapituły fromborskiej. Odnotowano w nim 890 ksiąg. Księgozbiór ten stał się łupem wojsk szwedzkich w 1626 roku. Po tej stracie biblioteka fromborska już nie dźwignęła się do dawnej świetności.
>> KMW 1981, s. 452–453.

1629 – Armia Gustawa Adolfa z obozu pod Walichnowami postanowiła się przedrzeć z odsieczą pod oblegany prze Polaków Gniew. Próba odcięcia Szwedów od własnego obozu i zniszczenia ich w otwartym polu nie udała się. Jednak udało się udaremnić szwedzki zamiar przedarcia się pod Gniew. Bitwę tę historycy skłonni są oceniać jako nierozstrzygniętą.
>> Now., s. 407; Czapl. Wład. IV, s. 77.

1667 – W Krakowie na pogrzebie królowej Marii Ludwiki mowę pożegnalną wygłosił znany krasomówca bp warm. Jan Stefan Wydżga.
>> Kuch. Wizerunki, s. 249.

1671 – Katarzyna, wdowa po Fabianie von der Muelbem, przekazała dobra Galinowo k. Kisielic Marcinowi Borowskiemu. Nazwa wsi pochodzi najprawdopodobniej od nazwiska Galinowicz, o którym wspomina dokument z 1302 roku.
>> Ił., s. 219.

1690 – Podczas posiedzenia kapituły warmińskiej oblatowano breve papieża Juliusza II /oblatować – ujawnić, przenieść do ksiąg sądowych jakiś dokument/, stanowiącego, że obszar Warmii jest własnością stolicy apostolskiej. Czynność ta była potrzebna, by przechylić na swoją stronę wynik sporu z bpem Janem Stanisławem Zbąskim.
>> Sz. DW, s. 96.

1751 – Adam Stanisław Grabowski w piśmie do kan. Andrzeja Gąsiorowskiego stwierdził: „… Kościół warmiński posiada najwyższą jurysdykcję w sądzeniu rzeczy świeckich i gwałci się prawa tegoż kościoła, ilekroć sprawy świeckie są przedkładane jakiemuś zewnętrznemu trybunałowi”.
>> Sz. DW, s. 382.

1753 – Drukarnia królewiecka Jana Fryderyka Driesta otrzymał potwierdzenie przywileju wydawania książek dla seminarium nauczycielskiego w Weisenhaus pod Królewcem oraz dla szkół reformowanych. W przywileju znalazło się jednak zastrzeżenie, że Driest nie będzie konkurował z drukarnią Hartunga, a swoje wydawnictwa będzie drukował odmiennymi czcionkami.
>> Choj. Szkice, s. 105.

1757 – Wypędzony z Saksonii przez monarchę pruskiego Fryderyka II król polski August III osiadł na stałe w Warszawie i znalazł się w trudnej sytuacji finansowej. „Komfort drogo kosztował w grodzie syrenim”. Za pośrednictwem papieża zwrócił się więc m.in. do duchowieństwa polskiego o wsparcie. Kanonicy warmińscy „pierwsi pospieszyli na pomoc królowi”, co stwierdził w liście do kapituły z dnia 22.9.1757 roku marszałek wielki Jerzy Mniszek. Na wspomniany cel warmińska kapituła przekazała okrągłą sumę 60 tysięcy guldenów.
>> KMW 1963, s. 30.

1780 – Bp warm. Ignacy Krasicki przesłał królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu list wraz z urną znalezioną k. Reszla. W owej urnie „kości na wpół spopielone i rzeczy, które tamtych czasów zabobonność przy pogrzebach między zwłoki kłaść zwykła” – pisał biskup. Król podziękował w początkach października za przesyłkę, nadmieniając, że w urnie znajdowały się medale z czasów rzymskich.
>> Kor. IK I, s. 412.

1856 – Bp warm. Józef Ambroży Geritz wydał zarządzenie o urządzeniu wspólnego nowicjatu dla czterech konwentów sióstr katarzynek, sposobiących się do zawodu nauczycielek. Przyjęte do nowicjatu dziewczęta, w czasie jego trwania, obok formacji duchowej religijnej przyswajały sobie wiedzę adekwatną państwowemu seminarium nauczycielskiemu.
>> KMW 1994, s. 25.

1863 – Trybunał Wschodniopruski skasował wyrok sądu w Olsztynie, uniewinniający Wojciecha Kętrzyńskiego. W tej sytuacji sąd olsztyński zmuszony został do zamieszczenia w „Kreisblatach” i „Amtsblatach” prowincji Prusy listów gończych.
>> KMW 1967, s. 111.

1871 – W Butrynach k. Olsztyna ur. Jan Choch /zm. 14.5.1956 w Ostródzie/, działacz, gawędziarz i pieśniarz warm. Z zawodu był kowalem. Przez 3 lata w celach zarobkowych przebywał w Niemczech. Od 1895 r. przebywał w Ostródzie, pracując w tamtejszych zakładach kolejowych i do 1937 r. kierował Zw. Zaw. Kolejarzy. Czynny w okresie plebiscytu, od 1925 roku był czł. i mężem zaufania Zw. Polaków w Niemczech. Po 1945 roku uczestniczył na różnych funkcjach w życiu społ.-polit. Ostródy.
>> Or. SBWMiP, s. 133.

1882 – W Warszawie /najprawdopodobniej/ zm. Leopold Marcin Otto, ks. ewangel. /ur. 2.11.1819/, posługę kapłańską pełnił w Piotrkowie /1844–1849/, w Warszawie /1849–1866/. Aresztowany za patriotyczne demonstracje przez władze carskie. Kandydatura tego duchownego była poważnie brana pod uwagę przy obsadzaniu planowanego, nowego urzędu wicegeneralnego superintendenta dla Mazur wschodniopruskich. Pertraktacje trwały półtora roku i zakończyły się fiaskiem. L.M. Otto odmówił. Jest to jednak półprawda, gdyż śląski konsystorz pisał do Ewangelickiej Naczelnej Rady Kościelnej: „Pastor von Otto jest z urodzenia Polakiem, niemieckiego tylko się uczył i nie zna go dobrze, nad czym sam ubolewa. Nie można było pogodzić się z jego planem zachowania u naszych ewangelickich Polaków, Mazurów, ich mowy i narodowych przymiotów”.
>> KMW 1996, s. 55.

1891 – W Opaleńcu k. Szczytna ur. Jan Majkowski /zm. 4.4.1978 w Olsztynie/, mazurski działacz polit. i oświatowy. Syn rolnika. W latach 1908–1914 przebywał jako górnik w Westfalii. Po powrocie z niewoli rosyjskiej /1918/ był jeńcem cywilnym, działał na rzecz przyłączenia Mazur do Polski. Był m.in. etatowym pracownikiem Mazurskiego Komitetu Plebiscytowego i członkiem zarządu Mazurskiego Związku Ludowego. W czasie plebiscytu zasiadał w komisji mieszanej kontrolnej na pow. szczycieński. Szykanowany i bity, działał po plebiscycie jako czł. Obywatelskiej Komisji Likwidacyjnej na Mazury. Zmuszony do emigracji, osiedlił się w Działadowie, gdzie kierował m.in. biurem porad prawnych, pośrednicząc w zamianie i sprzedaży gospodarstw między Niemcami i Mazurami, którzy zmuszeni byli opuścić Prusy Wschodnie. Po 1945 roku pracował w spółdzielczości, mieszkając w Olsztynie.
>> Or. SBWMiP, s. 205.

1900 – „Gazeta Ludowa” /wychodziła w Ełku, organ Mazurskiej Partii Ludowej/ wprowadziła zasadę wypłaty zapomóg rodzinie abonenta w razie nieszczęśliwego śmiertelnego wypadku.
>> Cieś. Pp, s. 83, 98 przypis 50.

1913 – W Starej Świętej k. Złotowa ur. Władysław Bzówka /zm. pod koniec 1946 r., zdrowie utracił w hitlerowskich obozach zagłady/. Był synem rzemieślnika wiejskiego, otwarcie przyznającego się do polskości. Bracia i on sam maturę pedagogiczną zdobył w kraju. Będąc obywatelem niemieckim, wrócił w rodzinne strony. Do grudnia 1935 roku na Pograniczu zajmował się harcerstwem, następnie przeniesiony został na Warmię. Władze niemieckie nie udzieliły mu pozwolenia na nauczanie w Prusach Wschod. Został przeniesiony na Śląsk Opolski. Od kwietnia 1937 był sekretarzem kierownictwa ZHP w Niemczech. Aresztowany, przetrzymywany był w obozach Flosseberg, Netzweiler i Buchenwald. Po 1945 był nauczycielem w powiecie raciborskim.
>> Fil. Wopt, s. 17–18.

1919 – W Skabojtach k. Olsztyna ur. Feliks Barabasz /zm. w Olsztynie 6.6.1982/. Po skończeniu polskiej szkoły w rodzinnej wsi pobierał naukę w gimn. polskim w Bytomiu; Na skutek interwencji władz niemieckich nie mógł stać się uczniem gimn. kwidzyńskiego i kontynuował w polskim Wąbrzeźnie. Czł. Zw. Polaków w Niemczech, pracował w Banku Słowiańskim w Berlinie, a po wojnie mieszkał i pełnił różne funkcje w Olsztynie.
>> KMW 1983, s. 190; Chł. Lud., s. 10.

1922 – Ks. Walenty Barczewski przewodniczy delegacji Polaków z Warmii i Powiśla, która złożyła bpowi warmińskiemu memoriał, uzasadniający potrzebę wprowadzenia do warm. kapituły przynajmniej jednego księdza Polaka. Postulat ten nie doczekał się realizacji.
>> Or. SBWMiP, s. 51.

1924 – W Nieszawie ur. Wacław Koscielski, funkcjonariusz Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej w Szczytnie, zginął 10.8.1948 od wybuchu miny podczas służby patrolowej we wsi Orzyny k. Szczytna. W czasie okupacji czł. AK, robotnik przymusowy w Rzeszy.
>> Łuk. O nową, s. 202.

1934 – Ukazała się ustawa sejmu III Rzeszy o Izbie Kultury, poddawała ona pod nadzór ministra propagandy i oświecenia publicznego Josepha Goebbelsa także Izbę prasową. Odtąd wyłącznie partia hitlerowska i uzależnione od niej państwo decydowały o funkcjonowaniu prasy. Stwarzało to wyjątkowo trudną sytuację dla gazet mniejszości narodowych istniejących w Niemczech.
>> KMW 1982, s. 341.

1939 – Czerwonoarmiści na drodze między Grodnem a granicą polsko-litewską zastrzelili generała WP Czesława Olszynę-Wilczyńskiego. Czołg radziecki zajechał drogę samochodowi generała, kazano wysiadać i bez sądu na miejscu dokonano egzekucji. Razem z generałem zginął jego adiutant kpt. Mieczysław Strzemski.
>> WiM 1988, nr 17, s. 1; WiM 1989, nr 3, s. 11.

– SS rozpoczęło, trwającą do 8.12.1939, likwidację pacjentów Zakładu Psychiatrycznego w Kocborowie, zwiezionych tu z całego Pomorza i Prus Wschodnich. W tym czasie w Szpęgowskim Lesie zamordowano 1750 chorych co najmniej dziesięciu narodowości.
>> PP 1966, nr 4, s. 14 /23.1/.

1940 – W Orzyszu zm. mazurski poeta, publicysta i działacz Michał Kajka /Kayka/, ur. we wsi Skomacko k. Ełku 27.9.1859; z zawodu był cieślą. Pierwsze jego wiersze ukazały się w „Mazurze” /1841/ i w gazetach polskich na Śląsku. Był jednym ze współzałożycieli Mazurskiej Partii Ludowej, działaczem Mazurskiego Związku Ludowego, Samopomocy Mazurskiej i Zjednoczenia Mazurskiego oraz członkiem Komisariatu Mazury w Towarzystwie Młodzieży. Znany popularyzator polskiego czytelnictwa na mazurskiej wsi, bibliotekarz Czytelni Ludowych. Czynny podczas akcji plebiscytowej.
>> Or. SBWMiP, s. 146–147; WiM zarys, s. 481, 485; WEP V, s. 369–370; Cieś. Sylw., s. 149–153; Kruk. Sz., s. 176.

1943 – W dniach 22 i 23 września Belg Villers za zgodą władz niemieckich jechał pociągiem ekspresowym z Tylży do Brukseli. Udało mu się ukryć w wagonie bagażowym dwóch jeńców obywateli swego kraju, którzy przejechali obszar całych Niemiec. Obaj /Adrienne Aleksander i Joseph Sommers/ przyłączyli się do belgijskiego ruchu oporu.
>> Lietz, Obozy, s. 58.

1945 – Rada Ministrów Rządu Jedności Narodowej na swym posiedzeniu zobowiązała Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego do zapewnienia bezpieczeństwa na obszarze byłych Prus Wschodnich, który stanowi część państwa polskiego.
– W tym samym dniu z Biura Ziem Zachodnich w Ministerstwie Administracji Publicznej do Biura Prezydialnego KRN przekazane zostało pismo, stanowiące odpowiedź na memoriał Okręgowego Polskiego Komitetu Narodowościowego w Olsztynie. W dokumencie tym m.in. odmówiono możliwości przekształcenia Okręgu Mazurskiego o Elbląg, Ełk i Olecko. Równocześnie zapowiedziano zmniejszenie Okręgu, gdyż jest on zbyt duży w porównaniu do innych jednostek adm. państwowej.
>> Bar. Warmiacy, s. 86–87.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę