15 sierpnia

1335 – Teodoryk z Aldenburga „rodem Sas” obrany wielkim mistrzem zakonu krzyżackiego.
>> Kron. Wig., s. 51.

1351 – Król węgierski Ludwik Andegaweński, wspomagający Polskę, wykorzystał chorobę Kazimierza Wielkiego i zawarł w namiocie rozbitym na granicy z Litwą pokój z Kiejstutem. Był to traktat korzystny przede wszystkim dla Węgier. Polska zobowiązywała się świadczyć pomoc w obronie Litwy, lecz po przyjęciu chrześcijaństwa kościół litewski miał być zależny wyłącznie od Węgier. Litwini zaprzysięgając pokój złożyli przysięgę pogańską: „kazał Kiejstut przyprowadzić wołu czerwonego koloru i przywiązać przy dwóch pniach, a pochwyciwszy nóż litewski rzucił do wołu i trafił w środkową żyłę i natychmiast popłynęła obficie krew, którą on sam i wszyscy Litwini posmarowali ręce i twarze, wołając po litewsku, co w tłumaczeniu znaczyło Boże, przez wzgląd na nas i nasze dusze spójrz na wołu, a przysięgę dziś przez nas złożoną, miej za spełnioną.”
>> Wyro. Kaz., s. 90.

1414 – Wojska polskie, po zdobyciu dnia poprzedniego Dobrego Miasta, stanęły pod Lidzbarkiem Warm., który był obsadzony przez silną załogę krzyżacką.
>> Now., s. 203; Wak. Ol., s. 49; Ptak, Wojskowość, s. 196.

1450 – Rada, ławnicy i całe pospólstwo miasta Pasymia złożyli w Szczytnie hołd nowo wybranemu w. mistrzowi Ludwigowi Erlichshausenowi.
>> Toe., s. 152.

1456 – Układ z najemnikami krzyżackimi. Na jego podstawie zaciężni czescy, którym Krzyżacy zalegali z żołdem, zgodzili się przekazać zamek malborski oraz Stary Dwór, Iławę i Tczew królowi polskiemu.
>> Jasł. Grunw., s. 277.

1457 – Wielki pożar w Sępopolu. Strawił on prawie wszystkie budynki mieszkalne i gospodarcze. Zaraz po tym fakcie Krzyżacy zaczęli oblegać miasto, licząc na łatwy łup. Mieszczanie mimo nieszczęścia, jakie ich dotknęło, nie poddali się.
>> WiM 1961, nr 1, s. 5; Hryc. Bart., s. 122.

1464 – W Ankonie zm. Enea Silvio Piccolomini /Aeneas Silvius/, ur. w Corsignano k. Sieny, bp warm., późniejszy papież Pius II, humanista, historyk, poeta. Bpem warmińskim był od 12.8.1457 do 19.8.1458. Mimo, że papież Kalikst III zatwierdził kandydaturę E.S. Piccolominiego na bpa warm., król polski nie dopuścił do objęcia rządów przez niego /wkrótce P. został papieżem/.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 75–76.

1517 – Mikołaj Kopernik opracował pierwszy zarys swej rozprawy „O ocenie pieniądza”. Traktat przeznaczony był najpewniej dla bpa Fabiana Luzjańskiego. Odpis przeznaczony dla bpa warmińskiego przesłano następnie radzie Gdańska, gdzie w archiwum przetrwał do 1945.
>> KMW 1966, s. 434; KMW 1994, s. 386; Sik. Galop., s. 20.

1520 – Krzyżacy próbują zdobyć Lidzbark Warm.
>> KMW 1961, s. 487.

1569 – Kapituła warm. wysłała pismo do nuncjusza Wincentego Portrico, w którym dowodzili, że Marcinowi Kromerowi jako nietuziemcowi nie należy powierzać stanowiska koadiutora z prawem następstwa ani stanowiska administratora biskupstwa.
>> Sz. DW, s. 105.

1592 – W dobrach Wogau k. Pruskiej Iławy ur. Albrecht Kalkstein /Kalckstein/ h. Koss, zm. 26.5.1667 w dobrach Knauten k. Królewca, szlachcic pruski, starosta olecki, przywódca opozycji stanów Prus Książęcych, rzecznik zwierzchnictwa Polski nad Prusami.
>> Or. SBWPKiZM I, s. 116–117.

1605 – W Baranowie ur. Wacław Leszczyński /zm. 1.04.1666 w Łyszkowicach, pochowany w Łowiczu/, biskup warmiński, arcybp gnieźnieński.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 11–12.

1626 – Szwedzi zdobyli i zrabowali miejscowość i klasztor cystersów w Oliwie.
>> Rocz. Gd. 1956/1957, XV/XVI, s. 163.

1661 – W Elblągu ur. Samuel Preuss, syn browarnika, który poświęcił się profesji drukarza. Obok polskich panegiryków w jego oficynie drukowane były kancjonały polsko-ewangelickie, śpiewniki, katechizmy. Zm. 21.3.1731.
>> Choj. Szkice, s. 61–62.

1663 –Prawdopodobnie we Fromborku ur. Jan Antoni Preuschoff /Preyschoff, Preuschhoff/, zm. 13.12.1721 w Braniewie, jezuita, pedagog, teolog, historyk, misjonarz. Studiował w Wilnie, w kolegium braniewskim uczył hebrajskiego, greckiego i prawa kanonicznego.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 93–94.

1685 – W Królewcu ur. Jakub Teodor Klein /zm. 27.2.1759 w Gdańsku/, przyrodnik i prawnik. Założył w Gdańsku ogród botaniczny i muzeum przyrodnicze. Wydał ponad 80 prac, w tym 33 monografie /niektóre wielotomowe/.
>> Or. SBWPKiZM I, s. 129–130; KMW 1987, s. 61–62.

1693 – Po 6 latach budowy, bp warm. Jan Stanisław Zbąski dokonał konsekracji kościoła w Świętej Lipce. W uroczystości uczestniczyło licznie duchowieństwo katolickie, tysiące wiernych, a także wielu protestantów. Właściwie świątynia była w trakcie budowy: krużganek ledwo zaczęty, fasada kościoła niedokończona, gołe ściany we wnętrzu. Jednym słowem gołe mury, dopiero w następnych latach kościół został wykończony i wyposażony.
>> KMW 1993, s. 511; KMW 1995, s. 43; Bar. Kier., s. 4; Rocz. Ol. III, 1961, s. 128–129.

1725 – Bp Krzysztof Jan Szembek zaproponował kapitule warmińskiej budowę w Olsztynie więzienia, w którym przebywaliby osadzeni rekrutujący się tak z domeny biskupiej, jak i kapitulnej księstwa warmińskiego.
>> WiM zarys, s. 314.

1727 – W Żegotach k. Lidzbarka Warm. ur. Józef Potitt /Potit/, zm. w marcu 1795 we Lwowie, pijar, pedagog. Studiował w Krakowie. W nauczaniu matematyki osiągał b. dobre wyniki, dzięki posługiwaniu się figurami plastycznymi własnej konstrukcji. Wykładowca języków obcych w warszawskiej Szkole Rycerskiej. Przez kilka lat po r. 1784 przebywał w Prusach. Autor gramatyki języka niemieckiego dla Polaków.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 88.

1772 – Trzy mocarstwa podpisały w Petersburgu traktat o rozbiorze Polski.
>> Bor. Po, s. 166.

1831 – W związku z epidemią cholery izolowało się miasto Lidzbark Warmiński
>> KMW 1968.

– Granicę pruską wraz z korpusami litewskimi przekroczył poeta Wincenty Pol.
>> KMW 1969, s. 35.

1833 – Władze pruskie nakazały usunąć ze szkół używane dotąd podręczniki polsko-niemieckie. Zastąpiono je książkami w języku niemieckim. Dla nauczycieli Polaków poczęto organizować przymusowe kursy języka urzędowego. Opornych lub „niezdolnych” usuwano z posad.
>> KMW 1958, s. 63.

1863 – W Szczytnie zm. Edward Jaenicke /ur. w 1816/, drukarz, księgarz. Tłoczył druki urzędowe w języku polskim i niemieckim oraz polskie książki relig. dla Mazurów. Wydawnictwa te posiadały liczne błędy językowe, wyróżniały się niestaranną korektą.
>> Or. SBWMiP, s. 135; Choj. Szkice, s. 123, 144.

1867 – We Fromborku zm. Józef Ambroży Geritz /ur. 3.4.1783 w Jezioranach na Warmii/. Pochodził z niemieckiej rodziny mieszczańskiej. Poseł do parlamentu we Frankfurcie /1848/. Zasłużony dla ludności polskiej na Warmii. Ufundował zakład dla sierot i instytut dla ociemniałych w Lidzbarku Warm. Fundował szpitale, łożył na szkoły. Opiekował się polskimi alumnami i językiem polskim.
>> Or. SBWMiP, s. 107–108; Achr. s. 212.

1872 – Olsztyn otrzymał połączenie kolejowe z Berlinem przez Toruń. Oddano do użytku wiadukt kolejowy nad rz. Łyną.
>> Sik. Stary, 58; Sik. Galop., s. 66.

1883 – Oddany został do użytku odcinek kolei żelaznej z Olsztyna do Morąga.
>> Sik. Stary, s. 58; Sik. Galop., s. 73.

1885 – W Olsztynie odbył się wiec w sprawie przywrócenia w szkołach warmińskich nauki języka polskiego. Głównym organizatorem tej demonstracji był Jan Liszewski. Następnego dnia podobny wiec odbył się w Barczewie. Na zgromadzeniach tych mówiono także o potrzebie wydawania polskiej gazety dla Warmiaków.
>> Wach. Placówka, s. 105; Szkice Ol., s. 192; Wak. Ol., s. 397; Sik. Galop., s. 74.

– Po awansie bpa Filipa Krementza na arcybiskupstwo kolońskie biskupem warm. został przez kapitułę wybrany Andrzej Thiel.
>> Achr., s. 220.

1905 – We Wrzesinie na Warmii ur. Anna Hohman, działaczka Zw. Polaków, żona Edwarda Wilkowskiego z Dywit. Oboje znani z tego, że opiekowali się robotnikami zesłanymi do Prus Wschod. na przymusowe roboty.
>> Or. SBWMiP, s. 329.

1920 – Komisja graniczna pod przewodnictwem gen. Charles’a Duponta ustaliła tymczasową linię demarkacyjną na obszarach plebiscytowych.
>> Staw. Pl., s. 510; Łuk. IV, s. 177.

– Przez Działdowo przejechał oddział Wehrmachtu na rowerach. Rzucało się w oczy, że Niemcy uzbrojeni byli w granaty ręczne. Odnotowano liczne wypadki, że spartakusowcy ochotniczo zaciągnęli się w szeregi Armii Czerwonej.
>> Rocz. Dział. 1999, V, s. 49.

– Wojska Polskie prąc na północ dotarły do Ciechanowa. Rosyjski dowódca wpadł w panikę i spalił własną radiostację. Zdobyto sowieckie dokumenty sztabowe wraz z szyframi.
>> Dav. Orzeł, s. 205.

– Ks. Gustaw Działowski, proboszcz z Turowa k. Nidzicy, został napadnięty i dotkliwie pobity przez bojówkę niemiecką. Był to odwet za jego skuteczną działalność propolską w okresie plebiscytu. W Turowie za Polską padło 65% głosów.
>> Or. SBWMiP, s. 97.

– Wojska radzieckie zajęły Wilno.
>> Mak. Litwini, s. 37.

1939 – Wywłaszczono z gospodarstwa i wysiedlono wraz z rodziną Bolesława Osińskiego, jednego z czołowych działaczy polskich na Powiślu. B. Osiński był bratem ks. Wacława O., mieszkał w Sztumskim Polu, gdzie prowadził gospodarstwo rolne. Dwa dni później został aresztowany. Osadzono go najpierw w Hohenbruch. Przewieziony do Stutthofu, gdzie został zamordowany.
>> Or. SBWMiP, s. 239.

– W głąb Rzeszy wysiedleni zostali Wanda i Witold Donimirscy, właściciele Czernina na Powiślu, znani działacze polscy. Majątek został skonfiskowany. W niedługim czasie aresztowani i osadzeni w obozach koncentracyjnych. Witold D. zamordowany w Sachsenhausen. Wanda Donimirska przeżyła gehennę obozową. Przez jakiś czas mieszkała w Olsztynie, a następnie w Warszawie.
>> Or. SBWMiP, s. 88, 94.

1943 – Z okazji Święta Żołnierza Polskiego obchodzonego w Polsce międzywojennej, partyzanci dokonali napadu na Turośl. Akcja miała symboliczne znaczenie, gdyż miejscowość ta leżała w Prusach Wschod. i miała być to zapowiedź, że wojna zbliża się nieuchronnie do granic Rzeszy.
>> Ślas. Pol. V, s. 7–8.

– Niemieckie władze okupacyjne wyznaczyły na tę datę pobór na Litwie roczników 1919–1924 na roboty do Rzeszy. Z ogółu w ten sposób zwerbowanych zamierzano 17 tysięcy przekazać Wehrmachtowi do służby w oddziałach pomocniczych.
>> KMW 1987, s. 99.

1944 – Gauleiter Erich Koch podczas pobytu w głównej kwaterze Hitlera pod Kętrzynem uzyskał zgodę na zbudowanie wzdłuż granic Prus Wschodnich linii umocnień, które zostały nazwane Ostpreussenschutzstellung /wschodniopruska pozycja obronna/. Potocznie umocnienia te nazywano Wałem Kocha, który wierzył, że fortyfikacje te zabezpieczą Prusy Wschod. przed Armią Czerwoną.
>> Jantar, Zpf, s. 25.

1945 – Prymas ustanowił administratorów apostolskich dla ziem północnych i zachodnich, które po II wojnie świat. znalazły się w granicach Polski.
Olsztyńska Dyrekcja Kolei Państwowych przejęła od wojsk radzieckich budynki kolejowe, tabor i linie kolejowe w Okręgu Mazurskim.
>> Łuk. Ol., s. 19.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę