6 września

1406 – Urlich von Jungingen, wówczas marszałek zakonu, później w. mistrz krzyżacki, wystawił dokument lokacyjny dla wsi Węgielsztyn k. Węgorzewa. Ludność wsi stanowili Prusowie. Wieś leży na półwyspie i jest oddzielona od lądowego zaplecza pasmem wzgórz. Być może położenie miało wpływ na uchronienie wsi od klęski dżumy w latach 1709–1711.
>> Wak. Węg., s. 159.

1552 – Bp warm. Stanisław Hozjusz jako prezes stanów pruskich wita w Toruniu króla polskiego Zygmunta Augusta, który zatrzymał się w tym mieście w drodze do Wilna. Bp Hozjusz towarzyszył monarsze przez cały czas pobytu w Prusach Królewskich i na Warmii.
>> Sz. DW, s. 335.

1685 – W Łowiczu zm. Jan Stefan Wydżga, pochowany w Gnieźnie, bp warm., arcybp gnieźnieński, kanclerz w. koronny. Studiował w Lowanium i Rzymie. Pełnił wiele misji dyplomatycznych, posiadał wiele prebend kościelnych. Dzięki jego staraniom Braniewo i Frombork zostały odzyskane z rąk brandenburczyków. Rzecznik wzmocnienia zwierzchnictwa Polski nad Prusami Książęcymi. Rzadko przebywał na Warmii, lecz jego rządy były dla diecezji korzystne. Był człowiekiem dowcipnym i wybitnym mówcą.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 216–217.

1726 – W Wilniw zm. Jan Schroetter, sekretarz król., generalny poczmistrz lit. Brał udział w wyprawie wiedeńskiej. Król Jan III Sobieski nadał mu szlachectwo. Posiadał dobra w Prusach Książęcych, dom w Królewcu, pałac na Litwie, spichlerz w Wilnie.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 138.

1749 – W Sępopolu uczeń aptekarski nieostrożnie przysunął światło zbyt blisko słoja ze spirytusem. Powstały pożar w ciągu paru godzin obrócił w popiół dwie trzecie miasta, od rynku do bramy młyńskiej. Spłonęło 120 budynków, w tym 54 kamienice mieszczańskie i ratusz. Od żaru w paru miejscach rozpadły się mury obronne.
>> Hryc. Bart., s. 130.

1760 – Na posiedzeniu kapituły warm. dyskutowano m.in. sprawę wysyłania kanoników jako asystę dla biskupa na sejm koronny.
>> Sz. DW, s. 124.

1813 – W Bytomiu ur. Józef Kachel, harcmistrz, działacz Związku Harcerstwa Polskiego w Niemczech. zasłużony dla rozwoju tej organizacji na Warmii i Powiślu. Więziony w obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie. Po wojnie skończył inż. studia górnicze i pracował w Bytomiu.
>> Or. SBWMiP, s. 146.

1831 – Do Sępopola przybyli żołnierze polscy internowani w Prusach Wschodnich. Były to oddziały dowodzone przez gen. Giełguda, Rolanda i Chłapowskiego. Przebywało tu 38 oficerów i 48 szeregowych i cywilów. Polacy przebywali w Sępopolu do dnia 2.2.1832.
>> WiM 1969, nr 2, s. 10; Hryc. Bart, s. 132.

– Lokalne władze pruskie wystąpiły do swych władz zwierzchnich o odznaczenie powstańca polskiego Karola Marcinkowskiego, który zasłużył się w leczeniu chorych na cholerę w Kłajpedzie. Prośba nie zyskała aprobaty, lecz magistrat i rada miejska wręczyły Marcinkowskiemu adres dziękczynny i przekazały mu stosowny dar.
>> Szos. PW, s. 59.

1835 – Gustaw Gizewiusz został wprowadzony na stanowisko pastora ewangelickiej gminy polskiej w Ostródzie i jej filii wiejskiej w miejscowości Ornowo /6 km od Ostródy/. Do jego obowiązków należało odprawianie nabożeństw, nauka religii i wizytowanie szkół polskich na wsiach. Pracę wykonywał sumiennie, zyskując uznanie parafian.
>> WiM zarys, s. 379–380.

1858 – W Pleszewie ur. Tomasz Drobnik /zm. 22.5.1901 w Poznaniu/, lekarz, działacz społ., publicysta. Praktykę chirurgiczną odbywał w Królewcu.
>> Or. SBWMiP, s. 95.

1873 – W Morągu zm. Karol Ludwik Rautenberg /ur. 2.5.1803 w Liebstadt /Miłomłyn?//, drukarz i księgarz. Prowadził księgarnię i drukarnię w Morągu w l. 1828–1873. Wydawał druki tak dla katolickiej Warmii jak i dla ewangel. Mazurów. Niektóre wydawnictwa osiągały pokaźne nakłady do 6 tys. egz.
>> Or. SBWMiP, s. 267–268.

1895 – W Brodowie k. Działdowa ur. Adolf Edward Szymański /zm. 21.11.1966 w Buehl, Szwajcaria/, ekonomista, prawnik, publicysta, działacz społ.-narod. Studiował we Wrocławiu i Królewcu, gdzie w 1921 r. otrzymał tytuł doktora za rozprawę o położeniu ekonomicznym Mazurów. Od 1923 r. był wice starostą w Działdowie. W 1926 r. osiadł we własnym majątku w Wierzbowie k. Działdowa. Stały współpracownik „Gazety Mazurskiej” i Kalendarza dla Mazurów, oraz „Mazurskiego Przyjaciela Ludu”. Współpracował z berlińskim „Cechem”. Więziony w obozie konc. Mauthausen–Gusen. Współpracował z konspiracyjnym Związkiem Mazurów. Po 1945 pracował na kierowniczych stanowiskach w administr. rolnej. Po 1952 r. odsunął się, opuścił Olsztyn /1958/ i zamieszkał u syna w Szwajcarii.
>> Or. SBWMiP, s. 309–310.

1914 – Rozpoczęła się zwycięska dla Niemców bitwa nad jeziorami mazurskimi.
>> Cieś. Pom. Wsch., s. 35.

1919 – Ksiądz Rudolf Nowowiejski /brat Feliksa/ odprawił w Warszawie uroczyste nabożeństwo w intencji wygrania plebiscytu na Warmii. Ponadto przemawiał w hotelu Bristol podczas zorganizowanego tam wiecu i zebrał pokaźną kwotę na rzecz Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego.
>> Or. SBWMiP, s. 233.

1920 – Bp warm. Augustyn Bludau dokonał uroczystej konsekracji olsztyńskiego kościoła pod wezwaniem Św. Józefa przy ulicy Jagiellońskiej. Budowla ma kształt trzynawowej bazyliki, dł. 47 m, szer. 18,5 m, wysokość nawy głównej 11,5 m.
>> Wak. Ol., s. 265.

– W Polskiej Krajowej Kasie Pożyczkowej w Warszawie otwarto rachunek pod nazwą Rządowa Komisja Likwidacyjna do Spraw Plebiscytowych, na który przekazywano wszelkie kwoty związane z plebiscytami, jak również spóźnione ofiary przeznaczane na powyższy cel. Rządowymi komisarzami likwidacyjnymi zostali: na Warmię i Powiśle – konsul Gustaw Olechowski, na Mazury – inż. Karol Rykała oraz Wiktor Dobrowolny, inspektor Krajowej Kasy Pożyczkowej.
>> Wak. Ol., s. 167.

1923 – Zgodnie z ustaleniami władz naczelnych Związku Polaków w Niemczech Jan Baczewski wystosował do Enzysa Jagomasta, właściciela drukarni w Tylży, czołowego przywódcy litewskiego w Prusach Wschod., pismo zapraszające Litwinów do wspólnego działania z wszystkimi innymi mniejszościami narodowymi działającymi w państwie niemieckim.
>> Wrzes. Rp/WMiP, s. 128–129; Łuk. IV, s. 181.

1932 – Odbyły się wybory do sejmu Rzeszy. Na listę polską w Prusach Wschod. padło 2743 głosów. Głosy polskie pochodziły głównie z rejencji olsztyńskiej /1585/ i kwidzyńskiej /1096/.
>> Wrzes. Rp/WMiP, s. 265.

1939 – Niemcy sforsowali Narew w rejonie Różana i Pułtuska. Trwają walki o Grajewo. Samoloty polskie bombardują stację kolejową w Nidzicy i Wielbarku. Niemcy /formacja Selbstschutz/ rozstrzeliwują 4 mieszkańców wsi Mroczno k. Lubawy. Funkcjonuje już Stalag IB k. Olsztynka, przetrzymywani tam są jeńcy polscy. Broni się załoga polska na Westerplatte. Niemcy puszczają w obieg kolejne kłamstwo o zatopieniu 3-go z kolei polskiego okrętu podwodnego. Polskie kontrtorpedowce, które tuż przed wybuchem wojny skierowane zostały do Anglii, wyruszyły w swój pierwszy bojowy patrol Rosyth–Aberdeen – naokoło północnych brzegów Szkocji do Plymouth.
>> KMW 1985, s. 330; KMW 1977, s. 547; KMW 1980, s. 558; Pawl. Polskie, s. 172, 173; KMW 1972, s. 323; KMW 1971, s. 109; WiM 1989, nr 17, s. 11; Wań. Wal., s. 150; Per. Wielkie, s. 84, s. 508.

1944 – Armia Radziecka zajęła Ostrołękę. W rękach niemieckich znajduje się jeszcze przedmoście na południe od Łomży i Nowogrodu.
>> Sob. Om-m, s. 72.

1944 – W okolicach Lidzbarka Welskiego Ludowe Wojsko Polskie dokonało zrzutu oddziału zwiadowczo-dywersyjnego „Pomorze”. Liczył on kilkanaście osób. Dowódcą był Józef Lipiński. W skład oddziału wchodziło 3 oficerów radzieckich /jeden z nich był radiotelegrafistą, drugi lekarzem/.
>> WiM 1983, nr 18, s. 14.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę