4 października

1409 – Wielki mistrz krzyżacki wystawił glejt bezpieczeństwa dla Świdrygiełły, który miał zbiec z Litwy i przedostać się na terytorium Zakonu, by stamtąd, przy pomocy Krzyżaków rozpocząć wojnę domową o odzyskanie ojcowizny, czyli tronu wielkoksiążęcego (podobnie uczynił poprzednio w latach 1402-1403). Zamiar spalił na panewce, gdyż Witold zdążył Świdrygiełłę w porę aresztować.
>> BpG, s. 38-39.

1410 – Król Jagiełło wracając spod Malborka wraz z armią w drodze z Nieszawy do Inowrocławia dowiaduje się, że Krzyżacy z powrotem opanowali zamki w Działdowie, Nidzicy i Ostródzie.
>> Jasł. Grunw., s. 197; Wap. I, s. 274.

1461 – W Gdańsku udaremniono spisek. „Fryderyk Rułek z niektórymi mieszczanami postanowił zdradzić i stare miasto wydać zakonowi. Natychmiast rada nakazała powszechne uzbrojenie”. Jeszcze tego wieczoru 6 winnych wtrącono do więzienia i po śledztwie. 12.10.1461 „na rynku dali szyje pod miecz katowski”.
>> Wap. III, s. 422-423.

1520 – Dążąc do Wągrowca (100 km od Torunia) król Zygmunt Stary dotarł do Żnina, gdzie zbierało się pospolite ruszenie, mając ewentualnie zwalczać zaciężnych idących z zachodu na pomoc Zakonowi. Monarsze towarzyszył dwór z kanclerzem Krzysztofem Szydłowieckim oraz hufce nadworne.
>> Bis. WP, s. 328.

1533 – Stany Prus Królewskich, wysyłając swego posła do króla polskiego, a był nim Achacy Cema, zobowiązały go, by domagał się od Zygmunta Starego zniesienia nowo wprowadzonych ceł pobieranych na Mazowszu od wołów, wosku i skór.
>> Mał. DcP, s. 149.

1534 – Stany Prus Królewskich na sejmiku w Nowym wysłuchały posła księcia pruskiego Albrechta, który przedstawił sprawę zagrożenia niedawno zsekularyzowanego księstwa ze strony Krzyżaków niemieckich. Twierdzili oni bowiem, że Albrecht jest zdrajcą, gdyż sprzeniewierzył się ślubom zakonnym i bezprawnie zagarnął ziemie od wieków stanowiących własność państwa krzyżackiego.
>> Mał. DcP, s. 154.

1540 – W Marburgu nad Lahną zm. Eobanus Hessus (ur. 6.01.1488 we wsi Halgehausen w Hesji), poeta neołaciński. Studiował w Erfurcie. Debiutował w 1509 r. Sekretarz bpa pomezańskiego Hioba Dobenecka w Prabutach. Podróżując ze swoim pracodawcą do Krakowa, nawiązał kontakt z tamtejszymi humanistami związanymi z dworem Króla Zygmunta I Starego. W 1513 udał się na studia prawnicze do Frankfurtu. Był prof. Języka łacińskiego na uniwersytecie w Erfurcie. Znane są jego okolicznościowe panegiryki związane z dworem króla polskiego.
>> Mał. DcP, s. 154.

1562 – W Wilnie wesele królewny polskiej Katarzyny (późniejszej królowej Szwecji, matki króla polskiego Zygmunta III Wazy) z księciem Finlandii Janem. Mariaż bez zgody króla szwedzkiego Eryka XIV. Wesele trwało tydzień. 12 października książęca para udała się w podróż ku Rydze. Król Zygmunt August oraz królowa Katarzyna wraz z francy… odprowadzili królewnę pół mili za miasto. Pożegnanie królowej polskiej z polską królewną „odprawiło” się ponoć z płaczem niemałym.
>> Goł. ZA, s. 287.

1565 – W Trybindze zm. Piotr Paweł Vergerius (Vergerio, Wergeriusz), Włoch, działacz reformacyjny. Odbył dwie podróże do Polski, których celem była luteranizacja Polski, co próbował czynić za pośrednictwem księcia Albrechta i kanclerza w. Litewskiego Mikołaja Radziwiłła. Liczył także na pomoc króla Zygmunta Augusta. Przebywał w Królewcu, Działdowie i na Litwie. Był agresywnym polemistą, atakowany przez bpa warmińskiego Stanisława Hozjusza.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 197-198.

1566 – Stany Prus Książęcych przy aprobacie komisarzy króla polskiego, w zgodzie z wolą księcia, odzyskały prawo apelacji do monarchy polskiego, gdyby książę Albrecht nie dotrzymał zobowiązań. Odtąd władca Prus miał związane ręce, gdy chodzi o politykę zagraniczną (król polski uzyskał prawo jej zatwierdzenia).
>> KMW 1694, s. 477-478; KMW 1988, s. 247.

1572 – W Krakowie zm. Walenty Kuczborski (ur. W Kuczborku pod Mławą 1525), polemista religijny, pisarz polityczny, sekretarz królewski, kan. warm, filozof i teolog. Studiował w Krakowie i Rzymie. Przyjaźnił się z bpem warm. Marcinem Kromerem, sekretarz bpa Stanisława Hozjusza, któremu towarzyszył na sobór trydencki. Około 1569 r. przeniósł się do Krakowa, został kan. Katedralnym krakowskim. Po jego śmierci jego księgozbiór stał się własnością Akademii Krakowskiej.
>> OR. SBWPKiZM I, s. 162-163.

1576 – Król Stefan Batory zwołał sejm walny do Torunia. Batory chce być bliżej przyszłego teatru wojny (zatarg z Gdańskiem). Król dotarł na sejm z 12-dniowym opóźnieniem, uczynił to chyba celowo, chcąc, by posłowie wygadali się i przemyśleli najważniejsze sprawy jeszcze przed otwarciem obrad.
>> Besa. SB, s. 170, 177.

1582 – Reforma kalendarza. Zgodnie z postanowieniem papieża Grzegorza XIII, dzień 5 października należało traktować jako 15 października.
>> Sz. DW, s. 29.

1607 – List prepozyta kolegiaty w Dobrym Mieście, kanclerza biskupa warmińskiego Jakuba Schroetera wysłany z Braniewa do biskupa Szymona Rudnickiego, w którym mowa jest o bójce, jaka miała miejsce przy wytyczaniu granicy miedzy Warmią a Prusami w miejscowości Siedlisko koło Braniewa. Wydarzenie to spowodowało zawieszenie prac komisji granicznej na 6 miesięcy.
>> Sz. DW, s. 29

1620 – W Wenden na Łotwie zm. Erdmann Tolksdorf (ur. w 1550 r. najprawdopodobniej w Dobrym Mieście), kan. Dobrom. Jezuita, misjonarz. Wydał katechizm w łotewskim języku, śpiewnik, kazania, hymny i antyfony kościelne. Jest on także autorem słownika łotewskiego.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 184.

1633 – Tę datę nosi instrukcja kapituły warmińskiej dla jej delegatów Michała Działyńskiego i Andrzeja Zagórnego, którzy delegowani byli do Trybunału Skarbowego w Radomiu z zadaniem udowodnienia, że biskupstwo warm. nie podlega tej instytucji.
>> SZ. DW, s. 458.

1634 – Kanonik Administrator komornictwa olsztyńskiego wystosował list do kapituły warm. Chodziło o to, że pewna stara kobieta z Kawkowa wydała córkę za mąż do Prus. Kanonik administrator zakuł dziewczynę w kajdany i trzymał w zamknięciu, pytając kapitułę, co ma z nią dalej robić. Nadeszła odpowiedź, by od owej białki odebrać przysięgę, że nie przejdzie na protestantyzm i dopiero wtedy uwolnić.
>> Sz. DW, s. 247.

1636 – Do Ostródy przybywa jeden z ostatnich Piastów śląskich książę Jan Chrystian. Księstwo brzeskie zostało przekazane w administrację synowi Jerzemu, natomiast stary książę zajął się administracją powiatu ostródzkiego, który został za pozwoleniem króla polskiego oddany mu na 10 lat w zastaw przez elektora brandenburskiego i księcia Prus. Była to rekompensata za niewypłacony posag księżniczki Doroty Sybilli, której opiekunem był lennik Polski Jan Zygmunt von Hohenzollern, wspomniany książę Prus.
>> Mart. NK, s. 24-26.

1680 – Bp warmiński Michał Radziejowski powiadomił kapitułę, że sejmik Prus Królewskich z pominięciem sejmiku warmińskiego próbuje rozpisać podatek na miasta Warmii. Bp Radziejowski był przekonany, że działając przez zaskoczenie podstępnie chciano wykorzystać jego brak doświadczenia.
>> SZ. DW, s. 126.

1708 – W związku z zarazą, która nękała Olsztynek, jako pierwszy z pomocą pośpieszył pisarz miejski z Ostródy, Neumann; przesłał on do miasteczka żywność. Spowodował, by z pomocą pośpieszył Olsztynkowi Morąg i Pasłęk. Miasta te nadesłały również żywność i lekarstwa, w tym 30 zwojów tytoniu, który miał posłużyć przede wszystkim jako środek odkażający.
>> KMW 1960, s. 477.

1709 – W Królewcu zm. Bartłomiej Neumann, który parał się także działalnością wydawniczą, gdyż w rejestrze przychodów drukarni królewieckiej jest zapis, iż za usługę typograficzną wpłacił on 24 kwietnia 1710 r. kwotę 6 florenów dobrej monety groszy 15. Wiadomo z tego samego źródła, że praca dlań wydrukowana miała objętość 2-ch arkuszy, a jej nakład wynosił 150 egz.
>> Choj. Szkice, s. 85, 95.

1723 – Na posiedzeniu kapituły warm. zapadła decyzja, aby od zapisów przyjmowanych z Warmii przez ludzi z Korony (z Polski) pobierać dziesiątą część. W 1729 r. zniesiono to opodatkowanie.
>> SZ. DW, s. 408.

1738 – W Królewcu zm. Maciej Ernest Boretius (Borecki), ur. 18.05.1694 w Giżycku, lekarz i przyrodnik. Studiował w Królewcu i Lejdzie. Przedmiotem jego pracy doktorskiej była flora Mazur. Był pierwszym lekarzem propagującym szczepienia przeciw ospie na obszarze Prus Wschodnich. W latach 1724-1738 był profesorem na uniwersytecie królewieckim. Interesował się ziołolecznictwem i anatomią porównawczą zwierząt i roślin.
>> OR. SBWPKiZM I, s. 26-27; KMW 1960, s. 497; KMW 1964, s. 514.

1831 – Zawarta została konwencja z władzami pruskimi o przekroczeniu i złożeniu broni przez oddziały powstania polskiego (20 tys. żołnierzy, 95 dział). Naczelny wódz wydał ostatni rozkaz dzienny.
>> Rocz. Gd. 1962, XXI, s. 39-40; Bran. Koniec, s. 241.

1832 – Naczelny wódz polskiego powstania gen. Maciej Rybiński, w pierwszą rocznicę przekroczenia przez wojsko powstańcze pruskiej granicy, wydał manifest do ludów Europy, którego celem było przypomnienie międzynarodowej opinii sprawy polskiej. „I to jest jedyną jego zasługą jako naczelnego wodza. ”
>> Janowski, Notatki, s. 270.

1881 – W Nakle nad Notecią ur. Franciszek Jankowski (zm. 8. 10. 1956 w Murowanej Gośliniek. k/Obornik), działacz polski w Niemczech, nauczyciel, publicysta, poeta. Studiował w Berlinie. Był redaktorem „Młodego Polaka w Niemczech”. Po zdobyciu kwalifikacji pedagogicznych kierował szkołą polską w Sadłukach k/Sztumu. Od stycznia 1939 pracował w Berlinie (dział wydawniczy Związku Polaków w Niemczech). Uniknął obozu koncentracyjnego, gdyż tuż przed rozpoczęciem II wojny światowej był na leczeniu w Polsce. Po 1945 m. in. wykładał w Ludowym Uniwersytecie Ludowym w Jureckim Młynie, Rudziskach i Mikołajkach.
>> OR. SBWMiP,s. 138; OBL,s. 116;Fil. Wopt,s. 55-57.

1911 – W Skajbotach k/Olsztyna ur. Franciszek Sarnowski (zm. 11.01.1940 w Sachsenhausen), nauczyciel, działacz młodzieżowy. Kierował szkołą polską w Wielkich Podmoklach k/Babimostu. Członek Związku Polaków w Niemczech od 1934 r.. Organizator i pierwszy hufcowy na Babimojszczyźnie. Dwukrotnie wybierany w skład kierownictwa ZHP w Niemczech. Aresztowany 1.09.1939, zamordowany w obozie koncentracyjnym.
>> OR. SBWMiP. s. 280.

1913 – Złotymi upominkami nagrodzono prawie wszystkich budowniczych olsztyńskiego ratusza (98 osób), łącznie z generalnym wykonawcą robót Albertem Dylewskim. Prawie wszyscy uhonorowani byli Polakami.
>> Sik. Gaalop., s. 125.

1927 – Rząd polski w ramach retorsji zarządził w Wilnie zamknięcie Litewskiego Seminarium Nauczycielskiego oraz 48 szkół litweskich szkół prywatnych.
>> Mak. Litwini, s. 198.

1932 – Franciszek Schnarbach ukończył Akademię Pedagogiczną w Bytomiu i jeszcze w tym samym miesiącu rozpoczął praktykę pedagogiczną w dwuklasowej szkole w Głomsku k/Złotowa. Pracował także na Pograniczu oraz na Warmii (Giławy).
>> Fil. Wopt, s. 132-133.

1933 – Ukazała się w Niemczech nowa ustawa prasowa. Nakazywała ona każdemu dziennikarzowi bezwzględną obronę interesów państwa i narodu niemieckiego. Tak więc zgodnie z brzmieniem tego dokumentu dziennikarz prasy polskiej w każdej chwili mógł być oskarżony i skazany za antypaństwową działalność.
>> KMW 1961, s. 417; KMW 1982, s. 341; Wak. GO, s. 417-418.

1937 – Ogłoszono ustawę o spisie ludności w państwie niemieckim. W kwestionariuszu spisowym po raz pierwszy wprowadzono rubrykę o przynależności narodowej. Rada naczelna Związku Polaków w Niemczech negatywnie oceniła dokument, gdyż przy braku klauzuli o tajności spisu, w warunkach III Rzeszy, należało się liczyć z dalszym rozszerzeniem antypolskiej działalności hitlerowskiej machiny państwowej.
>> Wrzes. RP/WmiP, s. 382-383.

1939 – Prezydent prowincji Prusy Wschodnie zawiadomił podległe mu służby, że jeńcy cywilni, zagarnięci przez Werhmacht podczas działań wojennych w Polsce i przetransportowani na podległy mu teren i zatrudnieni w rolnictwie, będą mogli zostać odesłani do domów dopiero wówczas, gdy przestaną być potrzebni.
>> WiM 1969, nr 11, s. 14

1945 – Dr Jan Juchniewicz w piśmie do starosty powiatowego w Giżycku (wówczas Łuczany) informował, że tamtejszy szpital posiada konia, przy pomocy którego zwożeni są wymagający hospitalizacji chorzy. Zwierzę wymagało opieki, gdyż miało pokaleczone nogi.

Jan Panfil został upoważniony do organizowania w Okręgu Mazurskim ochrony przyrody. Uzyskał on prawo występowania do władz z wnioskami dotyczącymi tworzenia rezerwatów i typowania podlegających ochronie pomników przyrody.
>> Wak. Giż., s. 165; Łuk. Ol., s. 21.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę