27 września

1250 – Papież Innocenty IV zakazał arcybiskupowi Prusko-Inflanckiemu Albertowi Suerbeerowi ustanawianie biskupów w diecezjach chełmińskiej i trzech pozostałych diecezjach pruskich.
>> Achr. PBW, s. 9, 13.

1331 – Pod Płowcami król Władysław Łokietek odniósł zwycięstwo nad Krzyżakami. Mimo przybyłej odsieczy, zamiast dalej pustoszyć ziemie Wielkopolski, wojska zakonne zostały zmuszone wycofać się do Torunia. W bitwie odznaczył się Wincenty z Szamotuł, którego wcześniej posądzano o zdradę.
>> WEP VIII, s. 754; WiM zarys, s. 133, 809; Koch. KW, s. 25; Wyro. Kaz., s. 25, 29.

1359 – W tym dniu w Nidzicy wystawiony został dokument lokacyjny na prawie chełmińskim dla dóbr Zbyluty. Przywilej wystawiony został przez wielkiego mistrza i stanowi on świadectwo, że już wówczas Nidzica istniała jako ośrodek administracji zakonnej.
>> KMW 1982, s. 289.

1410 – Dowodzone przez króla Władysława Jagiełłę wojska polskie odchodząc z Prus dotarły do Raciąża. Mieszkańcy Prus znów zostawali sam na sam z potęgą zakonu, który szybko odzyskiwał siły i myślał o odwecie.
>> Gór. PkwP, s. 144.

1422 – Nad jeziorem Melno podpisano traktat pokojowy między Polską i Litwą a Zakonem. Krzyżacy zwrócili Polsce Nieszawę, Orłowo i Murzynowo, a wobec Litwy zrezygnowali z pretensji do Żmudzi.
>> WEP VII, s. 197; WiM zarys, s. 810; Gór. PkwP, s. 160; KMW 1965, s. 486; KMW 1971, s. 255; Wap. I, s. 488.

1456 – Na zamek w Malborku przybył Laurentius Blumenau. Pochodził z bogatej rodziny gdańskich kupców, związanej z zakonem krzyżackim. Studiował w Lipsku, Padwie i Bolonii. Był kanonikiem warmińskim z nominacji w. mistrza wbrew oporowi kapituły. Członek rady w. mistrza. Brał udział w procesie przeciw Związkowi Pruskiemu na dworze cesarskim. Po wyjeździe do Niemiec wystąpił ze służby u Krzyżaków, lecz działał na ich rzecz w kurii rzymskiej, udaremniając polskie starania o potwierdzenie przez papieża traktatu toruńskiego z 1466 r. Zm. 25.12.1684 r.
>> KMW 1989, s. 10.

1457 – Na skutek zdrady mieszczan Krzyżacy opanowali zamek w Malborku, który zaledwie kilka miesięcy wcześniej przejęli Polacy /6 czerwca zamek opuścił w. mistrz, a 8 czerwca 1457 uroczyście doń wjechał król Kazimierz Jagiellończyk/.
>> WiM zarys, s. 172.

1522 – Mikołaj Kopernik dokonuje pomiaru paralaksy księżyca /odległość zenitalna/. Obserwacja była dokonana we Fromborku.
>> KMW 1966, s. 455; Pag. Obser, s. 11.

1524 – W katedrze w Królewcu wygłoszone zostało pierwsze kazanie w duchu nauki Marcina Lutra. Kaznodzieją był Jan Briesmann. W. mistrz Albrecht był w tym czasie już zjednany dla reformacji. Do reformacji przystąpił już także biskup sambijski Jerzy Polenz, dał temu wyraz w Boże Narodzenie 1523 roku. Była to wówczas ważna osobistość, gdyż pełnił on pod nieobecność Albrechta funkcję regenta.
>> Zi. Powstanie, s. 82–83.

1542 – Albrecht Caprinus z Krakowa pisze do Samuela Maciejowskiego, bpa płockiego, z chlubą wymienia „Mikołaja Kopernika, kanonika warmińskiego, niegdyś w tym mieście przebywającego, który /…/ z tego naszego uniwersytetu jakoby ze źródła najprzód zaczerpnął, że to wszystko zawdzięcza naszej Akademii”.
>> KMW 1967, s. 225.

1582 – Biskup warmiński Marcin Kromer w liście datowanym w Lidzbarku wyjaśnił klerowi warmińskiemu, że w związku z reformą kalendarza zarządzonej przez papieża Grzegorza XIII należy następny dzień po 4 października oznaczyć jako 15 października.
>> Sz. DW, s. 90.

1605 – Bitwa pod Kircholmem. Szwedzi odstąpili od oblężenia Rygi. Decyzja została wymuszona zwycięstwem hetmana Karola Chodkiewicza odniesionym pod Kircholmem. Viktoria przyniosła wielką sławę Chodkiewiczowi, a osiągnął ją, mimo że jego armia liczyła tylko 4 tysiące żołnierzy, gdy Szwedzi dysponowali 10 tysiącami ludzi.
>> Staro. Polska, s. 196, przypis 358; WEP V, s. 613; Lep. Pam., s. 16.

1630 – W Królewcu został ochrzczony Michał Leopold Willmann /zm. 26.08.1706 w Lubiążu k. Wrocławia/, malarz śląski. Malarz nadworny elektora brandenburskiego w Berlinie. Malował głównie obrazy religijne.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 210–211.

1638 – Zgodnie z przywilejem elektora Jerzego Wilhelma każdorazowy król kurkowy miasta Węgorzewa był przez rok zwolniony od opłat we młynie i od akcyzy. Miał także prawo do wywiezienia raz na tydzień dwóch fur drewna opałowego z węgorzewskiego lasu elektorskiego.
>> Toe., s. 181.

1683 – W Królewcu ur. Michał Engell /zm. 5.06.1735 w św. Lipce/, misjonarz. Szykanowany przez władze pruskie, gdyż mimo zakazu nadal przyjmował w św. Lipce pielgrzymów z Polski /był w l. 1724–1735 superiorem domu misyjnego we wspomnianym sanktuarium/, odmówił także modłów za króla pruskiego. Groziły mu konfiskata mienia i wygnanie. Sprawa oparła się o bpa warm. i króla polskiego. Wytrwał na swym stanowisku prawie do śmierci.
>> Or. SBWPKiZM I, s. 56–57, II, s. 238.

1698 – W Wilnie zm. Andrzej Rybski /ur. 30.11.1625 na Żmudzi/, jezuita, rektor Akademii Wileńskiej oraz kolegium w Braniewie. Jako superior zarządzał placówkami jezuickimi w Myszy /Nowogródczyzna/, Nowogródku i Wilnie.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 124–125.

1703 – Wyrok króla pruskiego łagodzący zatarg między drukarzami królewieckimi trwający blisko pół wieku. Odtąd drukarnia Reussnerów otrzymała wyłączność na wydawanie wszelkich publikacji państwowych i uniwersyteckich, opłacanych z funduszy publicznych. Natomiast druki wydawane z funduszy prywatnych mogły być wydawane także w innych drukarniach.
>> Choj. Szkice, s. 70.

1725 – Napad na młyn kapituły warm. w Kurowie k. Młynar. Zorganizował go pruski lejtnant Polenz. Dowodził on 20 żołnierzami, którzy otoczyli młyn, siekierą otworzyli bramę, młynarza Bartłomieja Krebsa i jego żonę poturbowali i skaleczyli, pobili szyby, do pieca wrzucili materiały wybuchowe i uprowadzili z sobą dwóch chłopców. Sprawą zainteresował się dwór w Berlinie i w Warszawie. Poszkodowani uzyskali częściową satysfakcję.
>> KMW 1972, s. 566–567; WiM zarys, s. 335.

1754 – Ks. hrabia Ignacy Krasicki /późniejszy bp warm./ na uroczystości poświęconej pamięci błogosławionego męczennika Koncewicza wygłosił kazanie „elegantissimo stylo, młodość tegoż prałata zdobiącego”. Wspomniane wystąpienie miało miejsce w Białej Podlaskiej.
>> Caz. Kbp., s. 64, 423–424.

1758 – W Stygajnach k. Braniewa urodził się Michał Fox /zm. 28.08.1809 w Dobrym Mieście na Warmii/, ks. katol., bibliotekarz i kapelan bpa Ignacego Krasickiego, autor „Diariusza z Heilsberga od r. 1790–1792”.
>> Or. SBWPKiZM I, s. 62.

1772 – Zgodnie z życzeniem króla pruskiego Fryderyka II do Malborka przybyło 171 upełnomocnionych przedstawicieli społeczeństwa warmińskiego, by złożyć homagium nowemu władcy i jego następcom. Rada miejska w Braniewie nie chciała początkowo podporządkować się żądaniom Prusaków, lecz indagowany w tej sprawie bp I. Krasicki nie radził stawiać oporu. Hołd złożyło także biskupstwo chełmińskie i starostwo bratiańskie.
>> WiM zarys, s. 340–341; Caz. Kbp., s. 118; Nowe M., s. 66.

1778 – W Oliwie bp Ignacy Krasicki w obecności bpa chełmińskiego Andrzeja Baiera konsekrował bpa Dibony Karola von Hohenzollerna, późniejszego bpa warmińskiego.
>> Achr. PBW, s. 192; Kor. IK, I, s. L, LI.

1779 – Bp Ignacy Krasicki przebywał w Olsztynie jako wizytator. Stwierdził wówczas, że w bibliotece fundacji różańcowej znajdowały się dwa śpiewniki w języku polskim autorstwa J. Kronowskiego i Dunina. Ponadto wiemy z listu, który wysłał bp Ignacy z Olsztyna do swego przyjaciela, że w grodzie nad Łyną szczerze się wynudził.
>> Wak. Ol., s. 132–133; Kor. IK, I, s. LII; Sik. Galop., s. 36.

1785 – Niedaleko Rozewia k. wsi Dąbki zatonął wraz z całą załogą angielski statek „Generał Carleton of Witby”; wrak został zlokalizowany, nurkowie kilka sezonów penetrowali wnętrze osiemnastowiecznego statku.
>> Polit. 1997, nr 39, s. 34; Nat. Geogr. Nr 7, 2000; Gaz. Wybor. Mag. 08.05.03, s. 30.

1804 – Ukazało się rozporządzenie, nakazujące inspektorom powiatów z przewagą ludności polskiej, aby odtąd przyjmowali do pracy tylko takich nauczycieli, którzy chociaż cokolwiek rozumieli po niemiecku oraz umieli przynajmniej pisać i czytać w tym języku. W związku z tym dokumentem, uczony niemiecki Johannes Brehm ubolewał: „To nie było wiele, a jednak nie było można osiągnąć nawet tej odrobiny, skoro na wsi jeszcze wszystkie szkoły z nauczycielami były polskie”.
>> WiM zarys, s. 368–369.

1807 – Pod tą datą w „księdze gości” huty żelaza w Wądołku w Puszczy Piskiej znalazł się następujący zapis, dokonany przez leśniczego Koehlera z Rynu: „Oby ten dobroczynny dla kraju zakład produkował jedynie narzędzia pożyteczne dla społeczeństwa, nigdy zaś takie, które niszczą ludzkość”.
>> Mart. Coś, s. 25.

1823 – Józef Ambroży Geritz, późniejszy bp warmiński, został kanonikiem warmińskim.
>> Achr. PBW, s. 208.

1829 – Generalna Dyrekcja Podatków w Berlinie wydała pozwolenie na przepuszczenie przez komorę celną w Mieruniszkach pierwszych filiponów. Mieli oni prawo przewieźć na miejsce osiedlenia narzędzia rolnicze, 25 cetnarów niewodu i przyrządów rybackich oraz inwentarz żywy: konie, bydło itp.
>> KMW 1961, s. 48.

1849 – W Reszlu zm. Franciszek Krajnicki /ur. ok. 1805 w Nowogródku Pomorskim k. Myśliborza/, prof. języka polskiego w szkołach reszelskich. Studiował w Królewcu. Przez ponad 5 lat polskiego nauczał bezinteresownie. W r. 1839 kształcił 27 studentów teologii. Cieszył się uznaniem bpa Andrzeja Stanisława Hattena jak i dyrektora reszelskiego progimnazjum.
>> Or. SBWMiP, s. 170.

1858 – W Skomacku k. Ełku ur. Michał Kajka /ps. Prawdziński, obserwator spod Ełku, MK /zm. 22.09.1940 w Orzyszu/, ludowy poeta i działacz mazurski. Po ukończeniu szkoły ludowej był parobkiem u bogatych chłopów. W 1875 r. rozpoczął naukę murarstwa i ciesielstwa i zawody te wykonywał do końca życia. W Ogródku opiekował się polską biblioteczką tzw. Bezpłatnej Czytelni /1890/. Współpracował ze szczycieńskim „Mazurem” i „Gazetą Ludową” wychodzącą w Ełku. Współzałożyciel i czł. komitetu Mazurskiej Partii Ludowej.
>> Or. SBWMiP, s. 146–147; WEP V, s. 369; Burszt. szl., s. 207–210; Kruk. Sz., s. 176.

1873 – W Starej Kaletce k. Olsztyna ur. Michał Lengowski /zm. 2.02.1967 w Olsztynie/, działacz warmiński, poeta ludowy. W latach 1891–1908 przebywał w Westfalii, gdzie udzielał się w polskich organizacjach. Po powrocie na Warmię gospodarował w Zieleniaku nad jez. Plusznym. Czynny w ruchu polskim przed, w czasie i po plebiscycie. Współpracował z „Gazetą Olsztyńską”. Dwukrotnie kandydował z listy polskiej do parlamentu Rzeszy i sejmu pruskiego. Pod koniec drugiej wojny światowej przebywał wraz z rodziną na Pomorzu. Od 1945 w Olsztynie, gdzie był stałym współpracownikiem „Słowa na Warmii i Mazurach”. Prezesował Klubowi Literackiemu, a od 1955 oddz. olsztyńskiemu Związku Literatów Polskich. Autor kilku regionalnych książek oraz wielu artykułów i wierszy rozrzuconych po regionalnych i krajowych wydawnictwach.
>> Or. SBWMiP, s. 182–183; OBL, s. 44–47; Gęb. Pod, s. 236; Chł. Lud., s. 65.

1880 – Sąd ziemski w Olsztynie przeprowadził się do nowo wybudowanego gmachu /róg Dąbrowszczaków i Zwycięstwa/. Wcześniej instytucja ta /od 1877 r./ mieściła się w starym ratuszu.
>> Śl. Spacer, s. 52.

1882 – W Nowym Glinczu k. Kartuz ur. Franciszek Bukowski, nauczyciel, bibliotekarz. Pracował w Mrocznie k. Lubawy, w Kiełpinach k. Działdowa, po II wojnie świat. w Nowym Mieście n. Drwęcą. Organizował biblioteki jako kierownik Powiatowej Biblioteki Publicznej.
>> Or. Twórcy, s. 37.

1890 – Zaczęły w Olsztynie wychodzić „Nowiny Warmińskie”. Pismo miało zmniejszyć zasięg „Gazety Olsztyńskiej”. Germanizatorzy raczej zawiedli się, gdyż w czasie gdy „Nowiny” wchodziły na rynek, „Gazecie” przybywało prenumeratorów.
>> Choj. Szkice, s. 224–227; Sz. Ol., s. 201; Wak. GO, s. 118; Wak. Ol., s. 179.

1891 – Na Działdowszczyźnie ur. Stanisław Karczewski /zm. 30.03.1946/, działacz plebiscytowy. Mieszkał w Dąbrównie, gdzie prowadził masarnię. Członek „Sokoła”, kurier polityczny w Komitecie Plebiscytowym, kilkakrotnie dotkliwie pobity przez bojówki niemieckie. W 1920 r. zamieszkał w Działdowie. Więziony w czasie II wojny światowej.
>> Or. SBWMiP 1963, s. 130.

1892 – W Czerlinie k. Ostródy ur. Józef Wyżlic /zm. w Pacółtowie k. Nowego Miasta n. Drwęcą, działacz plebiscytowy, rolnik. Żołnierz armii gen. Hallera. Podczas plebiscytu działał w rodzinnych stronach, dzięki jego ofiarności kilka wsi w tym rejonie przyznano Polsce.
>> Or. SBWMiP, s. 339.

1896 – W Butrynach olsztyńskie towarzystwo „Zgoda” /sekcja teatru amatorskiego/ wystawiło komedię „Dziesięć tysięcy marek” Piotra Kołodzieja.
>> Wak. GO, s. 148.

1897 – W Kielcach ur. Eugenia Śnieżko-Szafnaglowa, zm. 27.09.1981 w Olsztynie. Z Olsztynem związana od 1945 r. Na olsztyńskiej scenie kreowała 113 ról, większość stanowiły kreacje pierwszoplanowe. Reżyserowała baśnie sceniczne, m.in. „Śpiąca królewna”, „Kwiat paproci”, „Zaczarowana złozówka”.
>> Chł. Lud., s. 117.

1903 – W Sząbruku k. Olsztyna ur. Wiktor Steffen /zm. 29.04.1997 w Poznaniu/, filolog klasyczny, hellenista, tłumacz, prof. uniwersytetów w Poznaniu i Wrocławiu. Studiował w Poznaniu i Berlinie. Uczestnik wojny w 1939 roku /porucznik, odznaczony Krzyżem Walecznych/. W obozach jenieckich współorganizator studiów uniwersyteckich. Po 1945 organizator szkolnictwa średniego w Nowym Mieście Lubawskim. Członek rzeczywisty PAN. Autor kilkudziesięciu prac naukowych dotyczących uprawianej specjalności.
>> Or. SBWMiP, s. 298–299; GO, 20.5.1997, s. 15.

1928 – Związek Polskich Towarzystw Szkolnych w Niemczech otrzymał od władz niemieckich projekt ordynacji szkolnej dla mniejszości etnicznych przed jej uchwaleniem. Polacy dzięki temu mogli zgłosić swoje zastrzeżenia i wnioski. Uczyniono to, lecz mimo dyskusji i pewnych zmian, które udało się wprowadzić, swoboda nauczania języka polskiego w Niemczech nadal pozostawiała wiele do życzenia.
>> Wrzes. Rp/WMiP, s. 204–208; Fil. Wopt, s. XXII.

1939 – Pancerniki niemieckie podjęły ponownie artyleryjski pojedynek z bateriami polskimi zainstalowanymi na Helu. W celu powstrzymania natarcia niemiec. w rejonie Kuźnic wysadzono zaporę z głowic torpedowych.
>> Per. Wielkie, s. 145, 509.

– Do Biskupca Reszelskiego przybył transport jeńców polskich. Rozlokowano ich na stadionie sportowym obok namiotów. Część zakwaterowano w sali gimnastycznej. Minister Joachim Ribbentrop oraz gauleiter Albert Forster omawiali w Moskwie sprawy związane z postępowaniem z ludnością polską. W Stalagu IB w Olsztynku postanowiono zwolnić grupę więzionych tu osób cywilnych /2200 osób/.
>> KMW 1971, s. 111; KMW 1977, s. 419.

1941 – W Prusach Wschodnich wychodzi już tylko 12 gazet, gdy na początku wojny liczba tytułów wynosiła 59.
>> KMW 1971, s. 120.

– Marion Graefin Doenhoff wraz z bratową podjęły konną wycieczkę z Olsztyna do Mikołajek, by następnie przez Węgorzewo wrócić do rodzinnych dóbr pod Królewiec. W sprawozdaniu z tej podróży krwawa wojna na wschodzie jest mało widoczna. Wspomniano jedynie w kilku słowach o spotkanej kolumnie motorowej Waffen SS oraz o pracy jeńców rosyjskich przy wykopkach. Doświadczenia z tej eskapady mogły mieć wpływ na decyzję podróży wierzchem na zachód, żeby uciec przed frontem zimą 1945 roku.
>> KMW 1994, s. 369.

– Jednym z faktów świadczących, że wojna odcisnęła już wyraźne piętno na życiu Rzeszy, która miała trwać tysiąc lat, jest to, że z 59 gazet, które wychodziły w ówczesnych Prusach Wschodnich pozostało już tylko 12 tytułów.
>> KMW 1971, s. 120.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę