25 września

1388 – Zm. Michał Vischow, kanonik fromborski. Od 28.2.1372 do 5.5.1387 dziekan kapituły fromborskiej, a następnie do śmierci prepozyt tegoż zgromadzenia.
>> KMW 1991, s. 100.

1454 – Wojska zakonu krzyżackiego opanowały Iławę. W tym samym mniej więcej czasie na skutek zdrady bpa pomezańskiego od Związku Pruskiego odpadły Kisielice, Biskupiec Pom., Susz. Prabuty i zamek szymbarski.
>> Ił., s. 63.

1455 – Krzyżacy wzniecili bunt w zajętym przez wojska polskie Królewcu.
>> Jasien. Polska J., s. 191.

1461 – Na zjeździe w Bydgoszczy delegacja Torunia zagroziła oderwaniem Prus od Polski, jeżeli król szybko nie zakończy wojny.
>> Gór. PkwP, s. 238.

1697 – Do Gdańska przypłynął francuski okręt z księciem F.L. Conti de Bourbon, wybranym w podwójnej elekcji królem polskim. Wobec wcześniejszego objęcia tronu przez Augusta II Sasa, wrócił do Francji.
>> WEP II, s. 597; Gin. Cudz. I, s. 371.

1708 – W związku z wybuchem zarazy powołano Collegium Sanitatis z siedzibą w Królewcu.
>> KMW 1960, s. 478.

1831 – W pobliże Kłajpedy dopłynął statek, który 15 września opuścił Hawr. W jego ładowniach znajdowała się broń dla powstania polskiego: 5 dział, 6000 karabinów. Próba przybicia do ladu nie powiodła się. Warszawa w tym czasie już skapitulowała. Statek odpłynął do Portugalii.
>> Szos. PW, s. 79–80.

1848 – W domu olsztyńskiego kupca Buchholza odbyło się zebranie Towarzystwa Wolności Religijnej. Na zebranie to zostali zaproszeni „wszyscy, którzy już przystąpili, jako też i ci, którzy życzą sobie przystąpić do niego”. Członkowie zbierali się raz na miesiąc w Olsztynie lub Barczewie. W skład zarządu wchodzili: ks. Otto Stobbe, komisarz sądowy Kahsnitz, Heinick i Pałmowski.
>> Jas. Ś., s. 219.

1887 – Oskar Kolberg sporządził wykaz materiałów etnograficznych znajdujących się w tekstach, którym nadał tytuł „Mazury Pruskie”. Materiały te doczekały się publikacji dopiero w 1966 roku. Redaktorem tomu był olsztyński działacz kulturalny Władysław Ogrodziński.
>> KMW 1965, s. 532.

1892 – Z inicjatywy Andrzeja Samulowskiego w Gietrzwałdzie rozpoczęło działalność Katolickie Towarzystwo Ludowe pod wezwaniem św. Wojciecha. Prezesem został wybrany A. Samulowski. Zapisało się doń 50 członków. W nazwie brak określenia, że jest to organizacja polska, jednak w statucie jest wyraźne stwierdzenie, że jest to „Polsko-Katolickie Towarzystwo”.
>> WiM zarys, s. 477–478.

1910 – W księgach sądowych Szczytna znalazł się zapis o powołaniu Banku Mazurskiego. Była to samoistna inicjatywa szczycieńskich Mazurów, którzy postanowili założyć własny bank, oparty na własnych wkładach, którego statut sami opracowali. Kierował nową samopomocową instytucją Bogumił Labusz /sen./.
>> Syska, Okruchy, s. 44.

1922 – We Lwowie ur. Tadeusz Maria Gelewski, zm. 16.1.2002 r. w Olsztynie. Prorektor olsztyńskiej WSP w l. 1979–1981 i 1987–1988. Kierował biuletem Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskiej, a w okresie późniejszym był zastępcą dyrektora wydawnictwa „Pojezierze”. Zostawił imponujący dorobek w postaci publikacji dotyczących dziedzin, w których się specjalizował.
>> Chł. Lud., s. 36.

1925 – W Olsztynie miało miejsce uroczyste otwarcie nowo zbudowanego budynku teatru. Obiekt ten nacjonaliści niemieccy wznieśli jak „Treudan” – pomnik wdzięczności za zwycięstwo plebiscytowe w 1920 r. Zbudowano go solidnie, bo nie tylko przetrwał II-gą wojnę światową, ale nadal służy z powodzeniem polskiej kulturze. Nosi obecnie dumnie imię Stefana Jaracza. Na jego scenie występowali najsławniejsi aktorzy polscy, m.in. Solski, Kurnakowicz, Ćwiklińska, Milski, Skarżanka…
>> Chł. Lud., s. 134.

1929 – Zm. Meta Wiechert, pierwsza żona urodzonego na Mazurach znanego literata niemieckiego. Ernest Wiechert w swej twórczości odwoływał się do realiów wschodniopruskich, a ponadto nie dał się uwieść nazistowskiej ideologii, za co spotkały go restrykcje z pobytem w obozie koncentracyjnym włącznie. Grób Mety Wiechert znajduje się w Piersławku, obok leśniczówki, miejsca urodzenia pisarza.
>> WiM 1987, nr 10, s. 3.

1935 – Komórka NSDAP w Barczewie, przeciwdziałając powstawaniu polskich szkół, tak pisała do władz w Olsztynie: „Polacy zamierzają otworzyć szkołę polską w Lesznie, chcąc tym sposobem odebrać szkole niemieckiej 50% dzieci. Proszę o spowodowanie natychmiastowego przeniesienia obecnego nauczyciela /niemieckiego – przyp. WW/ i postaranie się o wzorowego i dobrze wykwalifikowanego nauczyciela, który by werbował dla niemieckości. Należy złamać ostrze propagandy polskiej w zasięgu szkolnym”.
>> Szkice Ol., s. 287.

– Zw. Polaków w Niemczech otrzymał zawiadomienie, że Niemcy zobowiązani są do udziału w tzw. Służbie pracy /Arbeitsdienst/.
>> Łuk. IV, s. 190.

1937 – Konsulat RP w Olsztynie zawiadomił ambasadę polską w Berlinie, że Niemcy oskarżyli Seweryna Pieniężnego o to, że w sposób świadomy dąży do „zakłócenia dobrych stosunków sąsiedzkich między Niemcami a Polską”. Istnieje domniemanie, że na skutek interwencji dyplomatycznych nie doszło do rozprawy i skazania redaktora „Gazety Olsztyńskiej”.
>> Wak. GO, s. 441.

1939 – W Iławie zorganizowano obóz dla rodzin niemieckich, które uciekły z Polski. Gestapo skonfiskowało „Preussische Zeitung”, w której znalazł się artykuł propagujący tezę, że teraz /po rozgromieniu Polski/ wojska niemieckie powinny zostać skierowane na zachodnich przeciwników. Tytuł artykułu: „Und jetzt nach dem Westen”. Na teren Prus Wschodnich skierowano 60 tys. polskich jeńców wojennych.
>> KMW 1971, s. 110–111.

– Dowództwo Okręgu Wojskowego I /Prusy Wschodnie/ wydało instrukcję o zwolnieniu z obozów jenieckich internowanych polskich cywilów. Zarządzenie to w następnych dniach skorygowano, przesuwając termin zwolnienia na czas po zakończeniu prac polowych.
>> WiM 1969, nr 11, s. 14.

– Okręt podwodny „Żbik” internowano w Szwecji. W dowództwie floty na Helu nie wiedziano jeszcze o tym i rozważano możliwość wezwania go do Zatoki Gdańskiej, gdyż pokazały się tu dwa duże cele: pancerniki „Schleswig-Holstein” i „Schlesien”. Bateria cyplowa na Helu otworzyła ogień. Strzelały także oba pancerniki. Niewspółmierność ognia była rażąca. Trafienia po obu stronach. Pancerniki wycofały się.
>> Per. Wielkie, s. 124, 143, 509.

1941 – Począwszy od tej daty Paweł Rachocki został komendantem obwodu V mławskiego AK. Później obszarem jego działania była także Działdowszczyzna. Organizował wypady dywersyjne na teren Prus Wschodnich, gdzie zorganizował siatkę wywiadowczą. W czasie wojny mianowany porucznikiem i odznaczony Krzyżem Walecznych. Z zawodu był nauczycielem.
>> Or. SBWMiP, s. 266.

1945 – W „Rzeczypospolitej” opublikowano przebieg linii rozgraniczającej Prusy Wschodnie na część polską i radziecką. Granica w porównaniu do obecnego stanu przebiegała bliżej Pregoły; po stronie polskiej znajdowały się: Świętomiejsce, Pruska Iławka i Gierdawy.
>> KMW 1995, s. 274.

– Jak podaje demograf Stanisław Żyromski, liczba ludności polskiej miejscowego pochodzenia w Okręgu Mazurskim wynosiła wówczas 34 tysiące. Na koniec roku 50 tysięcy /wracali mężczyźni wcieleni do Wehrmachtu oraz rodziny przymusowo ewakuowane przez władze niemieckie na zachód przed nadciągającym frontem/.
>> KMW 1984, s. 280.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę