16 października

1393 – Dokument noszący te datę podaje, że w Jezioranach nie ma już sołtysa. Sołectwo zostało wykupione przez radę miejską.
>> Sz. DW, s. 272.

1454 – Komtur krzyżacki z Elbląga wystosował do rady Olsztyna ultimatum, żądając natychmiastowego poddania się. Dokument zawierał groźbę, w wypadku odmowy Krzyżacy zamierzali ukarać mieszczan „ ogniem i mieczem, zniszczą ich i wygubią jako zdrajców i zbrodniarzy”. Baltazar ze Skajbot, komendant zamku odrzucił ultimatum, kazał zerwać most na fosie, zapowiadając, że dopóki on będzie dowodzić, zamek olsztyński nie wpadnie w ręce krzyżackie.
>> Wak. Ol., s. 52.

1519 – Król Zygmunt Stary wyekwipował 600 zaciężnych i skierował ich z Krakowa do Prus Królewskich w celu wzmocnienia ośrodków nadwiślańskich. Wzmocniona np. została załoga Tczewa.
>> Bis. WP, s. 75.

1520 – W. mistrz krzyżacki Albrecht wystąpił do miasta Królewca z prośbą o pożyczkę w wysokości 4 tysięcy grzywien. Otrzymał tylko 1000 grzywien, gdyż miasto bało się, że pieniądze te zostaną zużyte na wznowienie wojny z Polską.
>> KMW 1988, s. 241.

1530 – Bp włocławski Maciej Drzewicki pisze do bpa warmińskiego Maurycego Ferbera, zawiadamiając, że miasta płacą chłopom lichą monetą, natomiast chłopi są zmuszani podczas wymiany do płacenia dobrą.
>> Mał. DcP, s. 125.

1537 – Mikołaj Kopernik we Fromborku obserwuje koniunkcję Wenus z Saturnem.
>> KMW 1966, s. 617.

1541 – Słynny reformator niemiecki Filip Melanchton z Witenbergi pisał do Burkharda Mithoba: „Niektórzy sądzą, że to znakomite i trafne wypracować rzecz tak absurdalną, jak ów sarmacki astronom (chodzi o Mikołaja Kopernika – BS), który porusza Ziemię i zatrzymuje Słońce. Zaiste, mądrzy władcy powinni by powściągnąć utalentowaną lekkomyślność”.
>> KMW 1967, s. 221

1544 – Jan Malecki (znany wcześniej jako Jan z Sącza) otrzymał od księcia Albrechta majątek Regielnicę pod Ełkiem. Posiadłość ta miała powierzchnię 5 włók i 20 morgów. Malecki (Maletius) założył w Ełku pierwszą polską szkołę średnią. Zorganizował drukarnię i na polecenie Albrechta przystąpił do przekładu i druku Nowego Testamentu.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 29.

1646 – Bp warm. Wacław Leszczyński na sejmiku w Lidzbarku Warm., na którym zgromadzili się: szlachta, sołtysi i wolni (wyłącznie z domeny biskupiej), przyjął hemogium poddanych. Odtąd podobnie składali hołd nowym biskupom w wyznaczonych kilku miejscowościach Warmii (np. Orneta, Reszel).
>> Sz. DW, s. 133.

1656 – Wysłany przez hetmana Wincentego Gosiewskiego chorąży wyłkowski Jacek Ogiński dopędził odchodzącą na południe ordę pod Brańskiem i przeprowadził z dowódcą Tatarów pertraktacje dotyczące okupu za Bogusława Radziwiłła. Został on pojmany przez Tatarów pod Prostkami i odebrany przez Polaków, co spowodowało głośny zatarg. Jest możliwe, że nieporozumienia dotyczące księcia koniuszego były przyczyną wycofania się posiłków tatarskich z Prus. Ogiński ustalił z wodzem tatarskim, że Radziwiłłowie tytułem okupu wypłacą 15 tysięcy talarów, przy czym pierwszą ratę w wysokości 2800 talarów wręczył natychmiast w Brańsku.
>> KMW 1995, s. 243.

1674 – (lub 1681) – Na Warmii ur. Jakub Pfilger (Pflueger), zm. 29.8.1710 w Wilnie, jezuita, stolarz i rzeźbiarz. Zmarł podczas zarazy.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 75.

1677 – Mieszczanin gdański Paweł Grata (pod jego dachem mieszkał król Jan Sobieski) uzyskał pozwolenie na druk wiadomości dotyczących Polski (rodzaj gazety). Ową gazetę pozwolono Gracie rozpowszechnić w Polsce i za jej granicami. Brak pewnych wiadomości, czy pismo to zaczęło wychodzić, nie wiadomo też, w jakim było drukowane języku. Wspomniany Paweł Grata miał po ojcu Franciszku sekretarzu królewskim przywilej generalnego poczmistrza. Gdańska poczta obsługiwała Prusy Królewskie, Kurlandię, Żmudź i Inflanty.
>> Rocz. Gd. 1956/1957, XV/ XVI, s. 180.

1678 – Polska wycofuje się z sojuszu ze Szwecją. Wojska szwedzkie uderzają na Prusy Książęce.
>> WiM zarys, s. 816.

1690 – W Kalinowie k/Ełku ur. Bernard Rostok (Rostok, Rostcovius, Rostkowski), kaznodzieja polsko-ewangel., tłumacz. Studiował w Królewcu, konrektor szkoły miejskiej w Ełku i proboszcz w Kalinowie. Przekładał z niemieckiego, oraz układał własne wiersze i pieśni, znaczna ich część znalazła się anonimowo w kancjonałach.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 117-118.

1711 – Kapituła warm. wybrała Teodora Andrzeja Potockiego na biskupa warmińskiego.
>> Achr. PBW, s. 171.

1749 – W Kowalówce na Śląsku ur. F.G. Hartmann (bądź, jak podają niektórzy, 25.05.1752), drukarz elbląski. Wydawał „Elbingsche Anzeigen”, „Kirchen-Zettel” i „Koenigli West-Preussische Elbingsche Zeitung…” tam też polonica.
>> Choj. Szkice, s. 64.

1766 – Ksiądz Ignacy Krasicki przybył do Fromborka, by objąć kanonię, którą odstąpił mu kustosz Ludwik Londron w zamian za rentę w wysokości 400 czerwonych złotych.
>> Caz. Kbp, s. 94.

1767 – Ignacy Krasicki złożył w Warszawie oświadczenie, że ubiegający się o kanonię warmińską Krzysztof Żórawski studiował na różnych uczelniach, ale z przerwami i dlatego nie może okazać zaświadczenia o odbytych studiach.
>> Sz. DW, s. 43.

1821 – Ksiądz Franciszek Niecpolowski z Warmii pisał do swoich władz zwierzchnich, że w jego szkole niemieckie katechizmy i czytanki są zbędne, zupełnie nieprzydatne, gdyż „nasze szkoły wiejskie są całkowicie polskie”, a trzy lata wcześniej ks. Mateusz Skubich z Biesowa pod Barczewem stwierdził wprost: „niepotrzebne są obecne (niemieckie – BS) elementarze, potrzebne są elementarze polskie”.
>> Jas. Śn, s. 135.

1848 – Biskup warm. Józef Ambroży Geritz wysłał do króla pruskiego hołdowniczy list, a w kilka tygodni później wystosował odezwę do wiernych, nawołując do terminowego płacenia podatków, ponadto nawoływał także, aby duchowieństwo nie zachęcało do takiej wolności, która by prowokowała zaburzenia.
>> Jas. Ś, s. 115.

1856 – W Lesznie k/Olsztyna ur. Michał Wajsner (Weisner), działacz warmiński. Z zawodu był rolnikiem i całe życie spędził w rodzinnej wsi. Współpracował z „Gazetą Olsztyńską”, zasiadał we władzach gminy, wspierał Bank Ludowy w Olsztynie. Był mężem zaufania w okresie plebiscytu, a potem działaczem IV dzielnicy Zw. Polaków w Niemczech. Był też współzałożycielem szkoły polskiej w Lesznie.
>> Or. SBWMiP, s. 321.

1863 – W Piszu odbyły się obchody 50-lecia pracy w służbie kościoła i 25-lecie sprawowania funkcji proboszcza piskiego przez Gotfrida Schulza. Władze kościelne odmówiły mu poparcia na uzyskanie państwowego odznaczenia. W tej sytuacji uroczystość odbyła się jedynie z udziałem duchownych z sąsiednich parafii i władz miasta Pisza
>> KMW 1993, s. 427.

1877 – W Olsztynie uroczyście dokonano otwarcia wyższej szkoły męskiej, utrzymywanej ze środków miasta. Szkoła zatrudniała 5 nauczycieli, naukę pobierało w niej 113 uczniów w 4 klasach (sexta, quimta, quarta i tertia). W następnych latach szkolnych uzupełniano ją dalszymi klasami do wyższej primy włącznie. Pierwsi 4 maturzyści egzamin dojrzałości składali w 1881 roku.
>> KMW 1993, s. 75.

1881 – W Bytomiu ur. Maksymilian Kaller (zm. 7.07.1947 we Frankfurcie nad Menem) późniejszy bp warm. Wcześnie sprawował (1926) prałaturę nullis (władza zbliżona do zarządcy diecezji) w Pile. Konsekrowany na bpa w 1930 r. (ingres do katedry we Fromborku listopad 1930 r.). Wywieziony przez gestapo na zachód w lutym 1945 r. Zrzekł się jurysdykcji kościelnej nad tą częścią diecezji warm., która przyznana została Polsce, w sierpniu 1945 r.
>> Achr.PBW,s. 231-236.

1886 – Nadprezydent Prus Wschodnich przesłał prezydentowi rejencji królewieckiej pismo, w którym zwracał uwagę na prapolską działalność Józefa Gąsiorowskiego, bibliotekarza w Petersburgu. W piśmie tym zwracał podległemu mu wysokiemu urzędnikowi uwagę, że zainteresowania Gąsiorowskiego mogą objąć także Warmię.
>> KMW 1984, s. 349; Or. SBWMiP, s. 106.

1892 – W Bysławiu k/Tucholi ur. Bronisław Chabowski (zm. 30.04.1942 w Brodnicy), organista, nauczyciel. Pracował m.in. w Sempławie k/Lubawy, Gietrzwałdzie i Stanclewie. Prowadził działalność oświatową-kulturalną (dyrygent chórów). Pozbawiony prawa nauczania, wydalony z Warszawy. Po 1939 r więziony w Stutthofie, zmarł krótko po zwolnieniu z obozu.
>> Or. SBWMiP, s. 72; Fil. Wopt, s. 19-20.

1910 – W Malborku na skrzyżowaniu ulicy Junkierskiej z Brzozową poświęcono nowo wybudowaną świątynię gminy baptystów. Gmina ta funkcjonowała w Malborku od końca lat 60- tych XIX wieku. Projektantem obiektu był miejscowy mistrz murarski Rudolf Ruttkowski.
>> KMW 1996, s. 404-405.

1913 – W Cieszynie ur. Władysław Pilch, ks. ewangel. Studiował w Warszawie (1939). W czasie wojny zesłany na przymusowe roboty. Od 1946 r. jest proboszczem parafii w Mikołajkach nad Śniardwami, gdzie prowadzi wielostronną działalność oświatową. M.in. zbiera materiały do projektowanego Muzeum Reformacji na Ziemi Mazurskiej.
>> Or. Twórcy, s. 136-137.

1930 – W Górznie k/Brodnicy zm. Piotr Prass (ur. na Warmii w 1876), działacz warm. W młodośći emigrował do Westfalii, gdzie działał w polskich organizacjach (współpracował z Michałem Lengowskim). Był korespondentem „Gazety Olsztyńskiej”, a po uwięzieniu red. W. Pięniężnego przesłał pieniądze na pokrycie kosztów procesu. Po 1910 roku powrócił na Warmię, osiedlił się w Pluskach, po plebiscycie zmuszony do opuszczenia stron rodzinnych (szykanowany, bity, więziony).
>> Or. SBWMiP, s. 264.

1931 – Prowincjonalne Kolegium Szkolne w Królewcu zakomunikowało Związkowi Polskich Towarzystw Szkolnych w Niemczech, że „wniosek o zezwolenie na otwarcie w Olsztynie polskiego seminarium dla ochraniarek nie może być przychylnie załatwiony… nie istnieje potrzeba uruchamiania takiego zakładu”.
>> KMW 1982, s. 368-369; KMW 1996, s. 555.

– W Malinowie k/Działdowa uruchomiona została żeńska szkoła rolnicza. Czas trwania nauki w tej placówce trwał 11 miesięcy. Kierowała nią Jadwiga Nadańska. Jedną z protektorek powstania tej szkoły była Emilia Sukertowa-Biedrawina.
>> Suker. Dawno, s. 121-122.

– Senat miasta Gdańska w urzędowym piśmie zobowiązał się, że w oficjalnych publikacjach nie będzie używał sformułowania „polonisch Korridor”.
>> Ol. stud. Niem.1986, s. 32.

1933 – Przestała istnieć Prywatna Katolicka Szkoła Powszechna z polskim językiem w Gietrzwałdzie. Istniała od 10.04.1929 r. Początkowo uczęszczało do niej 20 uczniów, lecz do kwietnia 1933 r. dotrwało 12, a ostatni uczęszczało do tej szkoły tylko jedno dziecko. Inwentarz przejęła pobliska szkoła w Worytach.
>> KMW 1993, s. 439; Fil. Wopt, s. 20.

1938 – W Olsztynie odbyła się opóźniona o 2 lata uroczystość 25-lecia Banku Ludowego. Oprócz walnego zebrania, przybyli do lokalu banku mieszkańcy pobliskich wsi. Wystąpiły też zespoły artystyczne. Po 1945 r. znaleziono teczkę urzędową zatytułowaną „Fest der polnischen Bank am 16.10.1938”. Oczywisty dowód, że wszystkie poczynania Polaków były bacznie obserwowane przez niemiecką władzę.
>> KMW 1958, s. 182.

1939 – W Lesie Szpęgowskim k/Starogardu w bestialski sposób zamordowano ks. Józefa Kochenbeckera, znanego działacza i obrońcę polskości, proboszcz parafii Bodowo. Razem z nim ginął jego wikariusz również Niemiec ks. Kazimierz Schliep. Tamże hitlerowcy zamordowali ks. Leona Heyke (ps. Stanisław Czernicki), pisarza i działacza kaszubskiego. Pochodził z zamożnej rodziny chłopskiej. Współpracował z pismami pomorskimi. Jego udramatyzowane anegdoty „August Szliga” i „Katilina” cieszyły się dużym powodzeniem na scenach teatrzyków kaszubskich.
>> Ślas.Pol. VI, s. 398.

1940 – W obozie zagłady w Mauthausen- Gusen został zamordowany Józef Wenda (ur.18.09.1890 w Brusach k/Chojnic) nauczyciel szkół średnich. Studiował w Poznaniu. Pracował w Poznaniu, Bydgoszczy, Chojnicach, a od stycznia 1938 w Gimnazjum Polskim w Kwidzynie. Aresztowany razem z gronem nauczycielskim tej szkoły, więziony w obozach koncentracyjnych.
>> Or. SBWMiP, s. 325-326; Fil. Wopt, s. 157-158.

1943 – W Wielkiej Brytanii odbyła się konferencja Niemców Sudeckich w liczbie ok. 500 osób. Byli to w większości komuniści. Uczestnicy tego gremium stwierdzili, że Niemcy Sudeccy są ofiarami Adolfa Hitlera i że tylko czynna walka z hitleryzmem może ich uratować. Wezwali do utworzenia pokojowego antyfaszystowskiego frontu. Polskie władze na uchodźctwie z rezerwą odniosły się do inicjatywy, podejrzewając, że ruch ten jest inspirowany przez ZSRR.
>> KMW 1988, s. 422-423.

1944 – 3 Front Białoruski rozpoczął operację zaczepną w kierunku Gąbin (Gusiew), Wystruć (Czerniachowsk), Królewca (Kaliningrad). Uporczywe boje w ciągu 4 dni doprowadziły do przełamania tylko pierwszej linii obrony. Próba przełamania z marszu drugiej linii niemieckiej obrony nie powiodła się. Tym niemniej wojna wtargnęła na obszar III Rzeszy.
>> Sob.Om-M, s. 80;Jantar, Zp, s. 30-31; WiM 1972, nr 1, s.4.

– A. Hitlernadal nie pozwala wycofać wojsk okrążonych w Kurlandii, gdyż planuje w najbliższym czasie uderzyć na Czerwoną Armię z flanki.
>> Thorw.Wielka, s. 11.

1945 – Upłynął termin przewidziany dekretem o amnestii na ujawnienie się. Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego za pośrednictwem prasy poinformowało, że Komisja Likwidacyjna AK, BCH i innych zdelegalizowanych organizacji zakończyły swą działalność. Kto nie zdążył się ujawnić, od tej daty mógł zgłaszać się do Urzędów Bezpieczeństwa. „Na terenie Okręgu Mazurskiego nie odnotowano jakichkolwiek ujawnień”.
>> Łuk. O nową, s. 59.

– W sprawozdaniu przesłanym przez Pełnomocnika Rządu RP dla Ziem Odzyskanych i Administracji Publicznej dominowały następujące sprawy: utworzenie dwustronnej komisji polsko- radzieckiej do spraw spornych, zagadnienia współżycia ludności miejscowej i napływowej, pomoc dla Warmiaków i Mazurów oraz problemy przesiedlania ludności niemieckiej.
>> Bar. Warmiacy, s. 91-92.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę