15 października

1417 – Nosząca tę datę Lardesordnung zabraniała mieszkającym w państwie zakonnym Prusom osiedlania się w miastach oraz we wsiach niemieckich.
>> Zi. Powstanie, s. 45.

1432 – W Grodnie została zachwiana unia polsko-litewska. Po śmierci Witolda (1430) król Władysław Jagiełło wbrew stanowisku panów polskich nie wcielił Litwy do korony. Mianowany przez niego wielkim księciem Świdrygiełło odmówił Polsce zwierzchności i król polski musiał wystąpić zbrojnie przeciw niemu i popierającym go Krzyżakom. Przeciw Świdrygielle walczył sprzyjający unii Zygmunt Kiejstutowicz i on po zwycięstwie pod Oszmianą objął dożywotnio tron w. księcia litewskiego i on też był głównym autorem jej odnowienia.
>> WEP XII, s. 374, 828.

1482 – Konstytucja wydana w Bartoszycach zabraniała młodym Prusom, parobkom i dziewkom wstępować na służbę w miastach oraz pod karą grzywny uczyć się rzemiosła. Ludności pruskiej nie było wolno bez zgody pana przenosić się, mało, nawet w święta zabroniono oddalać się z folwarku. W przypadku otrzymania pozwolenia musieli jeszcze przed zachodem słońca być z powrotem na służbie.
>> Zi. Powstanie, s. 63.

1520 – Ciągnący od zachodu z pomocą zakonowi zaciężni spalili miasteczko Skwirzynę nad Wartą. Dowódcą krzyżackich posiłków był Dytrych von Schoenberg.
>> Bis. WP, s. 333.

– Książę Fryderyk Mądry elektor saski, podróżujący do Królewca jako rozjemca w wojnie polsko-krzyżackiej, dotarł do Elbląga, skąd wysłał posłańca do w. mistrza Albrechta, monitując o glejt, upoważniający do wolnego przejazdu swoim pocztem przez państwo krzyżackie.
>> Bis. WP, s. 416.

1530 – Bp warm. Maurycy Ferber deleguje kanoników Mikołaja Kopernika i Feliksa Reicha na zjazd rady pruskiej do Elbląga, gdzie miała być omawiana kwestia poprawy pieniądza.
>> KMW 1966, s. 601.

1535 – Bernard Wapowski, astronom i kartograf, pisał do Herbersteina, dyplomaty dworu austriackiego: „…Posyłam rzecz nową i przez uczonych dawno oczekiwaną; almanach z najprawdziwszymi i najbardziej poprawnymi ruchami planet, bardzo odbiegający od pospolitych almanachów, obliczony z nowych tablic, które ułożył wielebny ojciec pan Mikołaj Kopernik, kanonik warmiński” …Almanach, o którym mowa, nie został wydany drukiem, zaginął.
>> Hur. MK, s. 64.

1603 – Bp warm. Piotr Tylicki prosi kapitułę fromborską o zatwierdzenie darowizny, którą uczynił jego poprzednik bp Andrzej Batory. Bp Batory „dał” jezuitom braniewskim czterech chłopów spod Braniewa (chodziło o gracjalną darowiznę pracy chłopskiej).
>> Sz. DW, s. 248.

1656 – Tatarzy wspomagający Polskę w walce ze Szwedami opanowali Węgorzewo i przez 7 dni obrócili miasto w perzynę. Tych mieszczan, którzy nie zdążyli się schronić w zamku, pozabijali lub wzięli w jasyr.
>> Wak. Cz., s. 29; Wak. Węgo, s. 61.

– Do Pisanicy k/Ełku wpadli Tatarzy, gdy mieszkańcy przebywali w kościele. Zarąbano 54 osoby, 2 utopiono, 329 zawleczono w jasyr, wieś i kościół zaś doszczętnie spalono. Proboszcz zdołał się ocalić. Tej samej niedzieli Tatarzy najechali i spalili wieś kościelną Lisewo. W jasyr pognano 386 osoby, zabito 11.
>> Toe., s. 226-227.

1794 – Gen. Jan Henryk Dąbrowski zarządza odwrót z Bydgoszczy. Cofający się Polacy ciągną w kierunku Gniewkowa, prowadząc tabor ze zdobyczą (ok. 500 wozów) oraz 500 jeńców.
>> Powstanie, s. 68.

1819 – Na jeziorach mazurskich zwodowano potężną łódź, która przystosowana była do żeglugi nawet po Śniardwach przy każdej pogodzie, mogła też rzekami pływać do Gdańska i Elbląga. Nosiła nazwę „Rudolph”.
>> Toe., s. 367-368.

1825 – W Suminie (Sumowo) pod Brodnicą ur. Kazimierz Szulc (zm. 27.3.1887 w Poznaniu), działacz narodowy i oświat., historyk, publicysta. Działał z ramienia Tow. Demokratycznego Polskiego w Ełku i okolicy. Uczestniczył w przerzutach broni dla polskiego powstania z Prus Wschodnich do Królestwa Polskiego.
>> Or. SBWiP, s. 307-308.

1853 – Ukazał się w Piszu okazowy numer: „Ewangelickiego Tygodnika Gminnego”. Pismo wydawał Antoni Gąsiorowski we współpracy z superintendentem i proboszczem piskim Gotfrydem Schultzem.
>> Choj. Szkice, s. 123-124; Rocz. Ol. 1959, II, s. 57-58.

1867 – Oddano do użytku olsztyński szpital „mariacki” (obecny szpital miejski). Początkowo nie był on tak okazały jak w latach późniejszych. Pracował w nim tylko jeden lekarz. Po otwarciu budowa trwała dalsze 3 lata. Współczesnym wydawał się stanowczo zbyt obszerny na potrzeby miasta. Jednak już w roku 1898 przystąpiono do dalszej rozbudowy.
>> Wak. Ol, s. 165, 246.

1871 – W Lubaniu k/Kościerzyny ur. Maksymilian Bukowski (zm. 24.06.1940 w Stutthofie), działacz społeczny i oświatowy. Mieszkał od 1907 roku w Kwidzynie. Jego dom przez ponad 30 lat był ośrodkiem życia polskiego na Powiślu. Jako więzień Hohenbruch pracował przy osuszaniu bagien, tam stracił zdrowie. Przewieziony do Stutthofu zmarł po niecałych 3 miesiącach pobytu w tym obozie.
>> Or. SBWMiP, s. 69.

1872 – Pruskie Ministerstwo Szkolnictwa wydało „Postanowienia Ogólne”, zawierające nowy program pruskiej szkoły ludowej. W jednoklasowych szkołach wiejskich język miał być tolerowany jedynie o tyle, by dzieci polskie miały możliwość łatwiejszego zrozumienia i nauki języka niemieckiego.
>> Mart. Coś, s. 136-137.

1877 – W Olsztynie przy ulicy Zamkowej odbyła się konsekracja nowo wybudowanego kościoła ewangelickiego (parcela przy zamku).
>> Wak. Ol., s. 396, 267; Sik. Gdop., s. 70.

1885 – Od tej daty do 28.10.1886 wychodzącą w Olsztynie „Ermlaendische Zeitung” redagował pochodzący z Kolonii Peter Brendgen. Informacja ta zasługuje na uwagę także z tego względu, ze nie był on duchownym, a do tego czasu wspomnianą gazetę redagowali księża.
>> KMW 1984, s. 337.

1887 – W Królewcu ur. Rolf Lauckner (zm. 27.04.1954 w Bayreuth) pisarz niemiecki. Studiował w Królewcu. Od 1910 roku był redaktorem czasopisma „Ueber Land und Meer”. W latach 1952-1953 ukazało się wydanie zbiorowe jego utworów (w 6 tomach).
>> Chł. Pr. Wsch., s. 48.

1891 – W Neuenbach k/Ebenrode ur. August Schukat (zm. 23.07.1977 w Mannheim), pisarz niemiecki. Przed 1945 rokiem był nauczycielem koło Królewca. Poważna część twórczości dotyczyła Prus Wsch. I pisana była w narzeczu wschodniopruskim.
>> Chł. Pr.Wsch., s. 70.

1900 – Przez stary most w Malborku zaczęła kursować kolejka wąskotorowa, która połączyła Malbork z miejscowościami na Żuławach.
>> KMW 1996, s. 399.

1901 – Alojzy Śliwa późniejszy pisarz olsztyński rozpoczął w domu przy ul. Mochnackiego 21 naukę rzemiosła krawieckiego. Jego mistrzem był Wiktor Mazuch rodem z Patryk. Ojciec małego Alojzego przekazywał, by mówiono do niego po polsku „bo łon Polok”. Jednak ani majster, ani majstrowa (oboje Warmiacy) nie używali w ogóle języka polskiego, gdyż ulegli germanizacji podczas długoletniego przebywania w Duesseldorfie.
>> Sl. Spacer, s. 72.

1903 – Alojzy Śliwa zdaje egzamin czeladniczy na krawca. Miało to miejsce w „Domu Kopernika”, obok budynku poczty głównej.
>> Sl. Spacer, s. 72.

1907 – W Królewcu ur. Woefgang Weyrauch (pseud.Joseph Scherer), zm. 7.11.1980 w Darmstadt, pisarz niemiecki. Uchodził za pisarza awangardowego, pozostając pod wpływem Kleista, Kafki, Joyce’a i Brechta. Pisał wiersze i opowiadania. Potępiał zbrojenia i nienawiść rasową.
>> Mart. Coś, s. 92.

– Na dzień ten wyznaczono oddanie do użytku olsztyńskiej elektrowni. Termin nie został dotrzymany, przesunięto go na koniec listopada.
>> Mart. Coś, s. 92.

1920 – Ze sprawozdania sejmu polskiego wiadomo, że dyskutowano w tym dniu sprawę przegranego plebiscytu w Prusach Wschodnich, że zdania były podzielone. NP. poseł Józef Buzek wyraził przypuszczenie, że Warmia i Mazury są bezpowrotnie dla Polski stracone.
>> Wrzes. WiM, s. 256-257.

1923 – W Domu Polskim (Olsztyn) rozpoczął się kurs młodzieży, zorganizowany przez Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne. Oficjalnie był to kurs kroju i szycia, w rzeczywistości była to półroczna szkoła przygotowująca młodzież do pracy w polskich organizacjach na wsi. Kierowniczką była Joanna Urbanówna, religię wykładał ks. Walenty Barczewski.
>> Bar. Kier., s. L(50); KMW 1977, s. 388.

1930 – Napad na prywatną szkołę polską w Mikołajkach k/Sztumu. Najścia bojówek niemieckich powtórzyły się w dniach 18, 28 i 29 października.
>> Łuk. IV, s. 187.

1931 – W Poznaniu zm. Ignacy Żniński (ur. 29.7.1869 w Gnieźnie), nauczyciel, dziennikarz, działacz społeczny i narodowy. Zmuszony szykanami do porzucenia zawodu nauczycielskiego pracował jako dziennikarz w zaborze pruskim i na zachodzie Niemiec. Od 1911 roku działał na Warmii. W 1919 był w Warszawie kierownikiem Wydziału Prasowego Komitetu Mazurskiego. Przebywał także w tym czasie na obszarze plebiscytowym, redagując wspólnie z Fryderykiem Leykiem polską gazetę w języku niermieckim („Masurische Volkszzeitung”, maj, czerwiec 1920).
>> Or. SBWMiP, s. 346-347.

1934 – Władze Prus Wschodnich analizują problem bezrobocia w prowincji. Jeden z elementów rozwiązania tego problemu widzi się w budowie autostrady Królewiec-Elbląg.
>> KMW 1971, s.100.

1935 – Woźnemu szkoły w Elgnowie Wilhelmowi Pałaszowi wypowiedziano pracę, usiłując w ten sposób zmusić go do odebrania syna z Gimnazjum Polskiego w Bytomiu.
>> KMW 1962, s. 487.

1939 – W miejscowości Bratian k/Lubawy hitlerowcy zamordowali około 150 osób, pochodzących z tego regionu. Ich winą było to, że byli Polakami i działaczami społecznymi. W lipcu 1944 zwłoki odkopano i wywieziono w nieznanym kierunku. Zidentyfikowano 10 osób, mieszkańców Bratiana i Nawry. Znanych jest 9 sprawców tej zbrodni.
>> Dat. 55 dni, s. 538; WEP XIII, s. 65.

1944 – Rozpoczęła się tzw. akcja „Wisła”. W okresie od 15.10.1944 do 2.08.1946 wysiedlono i przemieszczono do ZSRR na Ziemie Zachodnie blisko 500 tys. Ukraińców, Łemków i Bojków. Część tej ludności (150 tysięcy) znalazło się na terenie wrocławskiego, koszalińskiego i olsztyńskiego.
>> Krytyka 1983, nr 13/14, s. 151, 181 przypisy 51.

1945 – Pełnomocnik Rządu na Okręg Mazurski wydał zarządzenie, zabraniające wywozu wszelkich ruchomości z obszaru podległego jego jurysdykcji.

– Oficjalnie rozpoczyna działalność kierowany przez Emilię Sukertową Instytut Mazurski jako Zakład Społeczno- Oświatowy i Naukowo- Badawczy.
>> Łuk. O., s. 22; WiM 1989, nr 10, d. 8

– Na obszarze powiatu szczycieńskiego pogranicze z powiatem przemyskim Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego urządziły pościg za grupą „Jastrzębia”. W akcji brało udział ponad 100 żołnierzy. Zatrzymano 23 osoby podejrzane, zdobyto 5 erkaemów, kilkanaście karabinów i 3 skrzynie amunicji.
>> Łuk. O nową, s. 58.

– W Braniewie osiedlił się przybyły z Warszawy (?) lekarz Bolesław Buharewicz. Był on w tym czasie jedynym lekarzem na terenie powiatu braniewskiego. Po uruchomieniu szpitala powiatowego (1946), wyjechał na Dolny Śląsk.
>> Rocz. Med., s. 30

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę