13 października

1523 – Mikołaj Kopernik przestał pełnić funkcję generalnego administratora biskupstwa warmińskiego. Funkcję tę pełnił od dnia śmierci bpa Fabiana z Łężan, tj. od 30.01.1523.
>> KMW 1966, s. 455.

1602 – Elektor Jerzy Fryderyk przybył na zamek w Węgorzewie i przebywał tu do dnia 25.01.1603 r.
>> Toe., s. 174; Stud. Anger., 1999, Iv, s. 29,

1649 – Na Warmii (prawdop.) ur. Michał Kirstejn (Kirstein, Kirschtein), zm. 7.06.1705 w Pińsku, jezuita autor traktatów teologicznych.
>> OR. SBWPKiZM I, s. 126.

1656 – Do Królewca przybyło polskie poselstwo z pokojowymi propozycjami pod warunkiem, że elektor porzuci Szwedów. Jeden z posłów miał być rzekomo Tatarem.
>> KMW 1995, s. 240.

1705 – W Gdańsku zm. Michał Stefan Radziejowski (ur. 3.12.1645 w Radziejowicach), bp warm., arcybp gnieźnieński, kardynał, podkanclerzy koronny. Studiował w Paryżu, Pradze i Rzymie. Był sekretarzem w Kanc. Króla Kichała Korybuta Wiśniowieckiego. Jako kapelan towarzyszył Janowi Sobieskiemu w wyprawie chocimskiej. Jako prymas i interrex po śmierci króla Jana III Sobieskiego był głównym intrygantem politycznym. Popierał początkowo Jakuba Sobieskiego, potem poparł księcia Contiego, za co miał otrzymać 60 tys. Talarów. Ostatecznie sprzymierzył się ze Szwedami, za co papież Klemens XI pozbawił go godności prymasa, jurysdykcji i dochodów arcybiskupich. Popadł ponownie w konflikt z papieżem, gdy złożył powinszowania Fryderykowi III, gdy ten koronował się na Króla Prus (Watykan koronację tę uważał za bezprawną). Niechętny Stanisławowi Leszczyńskiemu, zmuszony do uznania go za króla, uchylił się od ceremonii koronacji. Uznany za jednego z najbardziej przebiegłych i obłudnych ludzi epoki.
>> OR. SBWPKiZM II, s. 101-103; WEP IX, s. 676; Obł. HDW, s. 117.

1728 – Na uniwersytecie w Królewcu otwarto Seminarium Polskie. Instytucja ta de facto istniała już wcześniej. Natomiast w owym dniu zatwierdzona ona została przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I, który przyznał równocześnie fundusze na stypendia. Kierował seminarium prof. Teologii Jerzy Fryderyk Rogalla.
>> Bień. KCM, s. 23; KMW 1961, s. 25-26.

1736 – W Reszlu ur. Marcin Kaiński, jezuita, kaznodzieja polski. Wykładał retorykę, poetykę i filozofię w jezuickich kolegiach w Reszlu i Braniewie. Wykładał też gramatykę w kolegium królewieckim.
>> Or. SBWPKiZM, S. 114.

1738 – W Warszawie zm. Stanisław Józef Hozjusz (ur. na Warmii), bp poznański. Znaczną część życia spędził na Warmii, gdzie rodzina posiadała dobra ziemskie. Kształcił się w kolegiach jezuickich w Reszlu i Braniewie oraz Krakowie i Rzymie. Brał czynny udział w życiu politycznym. Z powszechną krytyką spotkał się, gdy ogłosił elekcję Augusta III Sasa (schronienia szukał wtedy w Łowiczu i Pszczynie). Jest autorem kilku druków o charakterze religijnym i kościelnym.
>> Or. SBWPKiZM I, s. 110-111.

1740 – Fryderyk Wielki ogłosił regulamin o utrzymaniu szkół wiejskich w Prusach.
>> Toe., s. 333.

1751 – W księstwie pruskim wydano zarządzenie, zezwalające na odstrzał dropi, gdyż ptaki te czyniły zbytnie szkody w uprawach rolnych. W owym czasie na Mazurach widywano stada dropi liczące po 10-50 osobników. Bytowały tu tabuny dropi przelotnych i lęgowych.
>> ŁP 1985, nr 9, s. 9.

1757 – Kamera królewiecka była uprzejma zawiadomić kapitułę warm., że nastąpi przemarsz
wojsk pruskich z Królewca do Pasłęka na leże zimowe. Wobec słabości Rzeczypospolitej Prusacy rządzili się na Warmii jak u siebie: nakładali kontrybucje, porywali rekrutów. Kanonicy byli bezsilni. Jedynie ustępliwością starali ułagodzić potężnego sąsiada.
>> KMW 1963, s. 30-31; KMW 1972, ss. 576,

1760 – Caryca Elżbieta wystawiła Janowi Jakubowi Kanterowi przywilej na prowadzenie księgarni w Królewcu ( w tym czasie Królewiec znajdował się pod okupacją rosyjską). Po ustąpieniu wojsk rosyjskich rząd pruski potwierdził Kanterowi nadanie carycy, udzielając równocześnie zezwolenia na wydanie gazet.
>> KMW 1963, ss. 506.

1818 – W Szamotułach ur. Teofil Magdziński ( zm. 4.02.1889 w Zbąszynie), działacz polit., poseł do sejmu pruskiego i parlamentu Rzeszy. Wyznaczony przez L. Mierosławskiego na naczelnika powstania na Litwie i Białorusi. Działał w Królewcu (1846), aresztowany w Kłajpedzie. Po ucieczce z więzienia przebywał we Francji. Od 1849 r. znów w zaborze pruskim i rosyjskim.
>> Or. SBWMiP, s. 204.

1823 – W Witowie k/Gostynia ur. Kazimierz Błociszewski (zm. 23.05.1878 w Paryżu), historyk, powstaniec 1848 r. Należał do patriotycznej konspiracji w Warszawie i Królewcu. Więziony w berlińskim Moabicie. Wydalony z Prus, osiedlił się w Paryżu.
>> Or. SBWMiP, s. 61.

1825 – W Lubawie zmarł w wieku 112 lat Żyd Izaak Abraham.
>> Nowe m., s. 190.

1836 – W nowym nad Wisłą ur. Albert Krzysztof Rudolf Sapatka, zm. 8.02.1909 w Rynie. Ks. ewangel., nauczyciel. Studiował w Lipsku i Halle. Proboszcz w Olsztynie. Kazania wygłaszał po polsku i po niemiecku. W Olsztynie pracował 14 lat, następnie objął parafię w Gąskach koło Olecka, a w 1889 roku został proboszczem w Rynie.
>> Chł. Lud., s. 102.

1840 – „Leipziger Alegemeine Zeitung” zamieściła mowę Edwarda Raczyńskiego, którą wygłosił w Królewcu do króla pruskiego. Przemówienie to dotyczyło obrony języka polskiego. Germanizację mówca nazwał „najhaniebniejszym poniżeniem”.
>>  Choj. WiM, s. 625-626.

1845 – W Barczewie ur. Józef Teschner, zm 10.05.1923 we Fromborku. Kanonik warm., proboszcz w Olsztynie. Studiował w braniewskim Liceum Hosianum. Jako wikariusz pracował w Olsztynie, a potem administrował parafią w Pasymiu. Od 1882 był dziekanem na Mazury. Przez 8 lat był proboszczem w Klebarku Wielkim, a następnie proboszczował w parafii św. Jakuba w Olsztynie. Walnie przyczynił się do budowy dwóch olsztyńskich kościołów (NSPJ i św. Józefa). Był honorowym i rzeczywistym kanonikiem warm. Odznaczony Orderem Orła Czerwonego III i IV klasy.
>> Chł. Lud., s. 121.

1860 – Prezydium rejencji królewieckiej powiadomiło landrata w Braniewie, że z Anglii mają przypłynąć w okolice Gdańska statki z bronią i amunicją przeznaczoną dla powstania w Polsce. Władze zwracały uwagę, że należy te statki w odpowiednim momencie zatrzymać. Akcją mieli kierować Zamoyski i Kossuth. Podobne transporty miały być organizowane także w Bordeaux.
>> Szos. PW, s. 222-223.

1883 – Ur. Józef Jagałła, mieszkał w Dajtkach k/Olsztyna (zm., po 1939 r.), członek Związku Polaków w Niemczech od 1930 r. Przez kilka lat (jeszcze w 1936 r.) prowadził bibliotekę polską.
>> Or. SBWMiP, s. 136.

1884 – W Waplewie k/Nidzicy odbyła się uroczystość wprowadzenia na urząd nowego nauczyciela. Posadę obejmował Fryderyk Niklas z Michałek pod Nidzicą. Dzieci pouczono, że nowemu nauczycielowi winne są posłuszeństwo, miłość i zaufanie, a dotychczasowemu panu Rudolfowi Goerkemu (odchodził na przymusową emeryturę) serdeczną i wdzięczną pamięć. Jednym z zarzutów, jakie władze sformułowały na piśmie wobec zdymisjonowanego nauczyciela, było to, że porozumiewał się z dziećmi wyłącznie po polsku.
>> Mart, Coś, s. 139; KMW 1976, s. 189.

1888 – W Barczewie na Warmii ur. Edward Nowowiejski (brat Faliksa), zm. 3.04.1951 w Berlinie. Był pianistą, organistą i kompozytorem. Kształcił się w Berlinie. Jako solista występował w Operze Berlińskiej, był kierownikiem muzycznym opery w Ankarze. Dorobek kompozytorski (marsze, walce, opracowania pieśni) uległ w większości zniszczeniu podczas ostatniej wojny.
>> OR. SBWMiP, s. 231.

1900 – W Brodnicy został aresztowany za nieprawomyślność wobec rządu pruskiego Hugon Bahrke, redaktor „Gazety Ludowej”, wychodzącej w Ełku. W więzieniu spędził 8 miesięcy. Po odsiedzeniu kary przebywał w Warszawie i Poznaniu. Na Mazury wrócił dopiero w okresie przedplebiscytowym.
>> Or. SBWMiP, s. 46; Cieś. PP, s. 99.

1906 – We wsi Wiele k/Chojnic ur. Maksymilian Golisz (ścięty toporem w Brandenburgu 1.04.1943), nauczyciel, działacz społeczno-narodowy. Aresztowany w październiku 1939, osadzony w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen, następnie zwolniony i przymusowo wcielony do Wehrmachtu. Ponownie aresztowany w październiku 1941, sądzony i skazany na śmierć pod zarzutem tajnej działalności na rzecz państwa polskiego.
>> Or. SBWMiP, s. 116; WEP XIII, s. 153; Fil. Wopt, s. 33-35.

1914 – W Bielsku- Białej ur. Władysław Kazimierz Sygnarski, lekarz. Studiował na Wydz. Lekarskim Uniwersytetu Poznańskiego 1933-1939. Zasłużony organizator służby zdrowia w konspiracji, leczył partyzantów i skoczków spadochronowych. W zachodnio-południowej części woj. olsztyńskiego (Prabuty)zameldował się już na początku czerwca 1945 r.
>> Rocz. Med. 1997, s. 163

1919 – Rada Najwyższa mocarstw sprzymierzonych podjęła decyzję o wysłaniu na obszary plebiscytowe kontyngentów wojskowych. Na Powiśle przydzielono 2 bataliony (jeden brytyjski, jeden włoski), a na Warmię i Mazury skierowano 4 bataliony (3 brytyjskie, jeden amerykański). Takie były zamierzenia. Ostatecznie jednak międzynarodowe siły wojskowe były mniej liczne, inny też skład narodowościowy międzynarodowego kontyngentu.
>> Staw. Pl., s. 507; KMW 1970, s. 237.

1939 – Władze hitlerowskie zwolniły z więzienia Franciszka Brose, działacza plebiscytowego, który po przegranym głosowaniu schronił się w Tczewie, gdzie we wrześniu przed wkroczeniem Wehrmachtu, działając jako funkcjonariusz służby wojskowej PKP, niszczył tabor, urządzenia i tory. Na szczęście nie potrafiono mu tego udowodnić, poddano go jedynie pod stały nadzór gestapo i skierowano do robót przymusowych.
>> Or. SBWMiP, s. 65.

1943 – Biuro Ziem Zachodnich polskiego państwa podziemnego opracowało założenia programowe, dotyczące podziału administracyjnego na tzw. Ziemiach Nowych, czyli odzyskanych. Początkowo zakładano, że obszary te zostaną scalone w jeden organizm- Komisariat Generalny Ziem Nowych. Dla Prus Wschodnich przewidywano utworzenie dwóch komisariatów okręgowych: Komisariat Pomorza Wschodniego miał obejmować rejencję kwidzyńską i królewiecką z siedzibą w Królewcu, a Komisariat Mazurski objąłby rejencje olsztyńską i gąbińską z siedzibą w Olsztynie.
>> Wrzes. WiM, s. 412.

1945 – W gminie Mącice k/Szczytna grupa postakowska rozbroiła 5 żołnierzy i oficera WP.
>> Łuk. O nową, s. 58.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę