Zaledwie pół godziny jazdy samochodem dzieli Olsztyn od Olsztynka. Choć nazwy obu miejscowości brzmią podobnie, ich historia i tożsamość kulturowa są zupełnie różne. Olsztyn to stolica Warmii, natomiast Olsztynek – przed II wojną światową znany jako Hohenstein – ma korzenie sięgające państwa krzyżackiego.
W poszukiwaniu śladów tej odległej historii, do Olsztynka wyruszyła grupa członków Stowarzyszenia z Olsztyna, wspierana przez silną grupę z Dobrego Miasta. Na rynku, w cieniu lwa z Tannenbergu, czekał na nas emerytowany przewodnik Bogumił Kuźniewski.
Zwiedzanie rozpoczęliśmy od ratuszowego poddasza, gdzie urządzono ekspozycję artefaktów związanych z historią miasta. To właśnie tutaj można zobaczyć unikatowe fotografie z czasów, gdy Olsztynek nazywał się jeszcze Hohenstein.
Miasto zostało lokowane w 1359 roku i przez wieki należało do Prus. Z Olsztynkiem związane są postaci o ponadczasowym znaczeniu: Emil Adolf von Behring – laureat pierwszej Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny (1901), oraz Max Pollux Toeppen – historyk Mazur i działacz społeczny.
Jednym z najważniejszych wydarzeń, które na trwałe wpisały się w historię regionu, była bitwa pod Tannenbergiem w 1914 roku. Wojska niemieckie dowodzone przez generała Paula von Hindenburga (późniejszego prezydenta Rzeszy) pokonały armię rosyjską. Na polach bitwy wzniesiono monumentalne Mauzoleum, w którym w 1934 roku pochowano samego Hindenburga. Po II wojnie światowej, miejsce to zostało zburzone, ale jego historia przetrwała – również dzięki zdjęciom prezentowanym dziś w olsztyneckim ratuszu.
Druga wojna światowa odcisnęła na Olsztynku tragiczne piętno. To tutaj znajdował się jeden z największych niemieckich obozów jenieckich – Stalag 1B Hohenstein. Według szacunków, zmarło tam z głodu i wycieńczenia ok. 50 tys. jeńców, głównie radzieckich. Dziś po obozie nie ma niemal żadnych śladów, a jedyną formą upamiętnienia ofiar jest stworzona na podstawie archiwalnych zdjęć makieta.
W miasteczku zachował się dawny zamek krzyżacki – dziś funkcjonujący jako szkoła. To także miejsce związane z Krzysztofem Celestynem Mrongowiuszem – duchownym ewangelickim i orędownikiem polskości. Jego dom przekształcono w muzeum, a tuż obok znajduje się XIV-wieczny gotycki kościół, obecnie pełniący funkcję galerii sztuki.
Jest jeszcze jeden, współczesny walor, z czego znany jest Olsztynek – jagodzianki, czyli drożdżowe bułeczki z farszem jagodowym.
