Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne „POJEZIERZE” – wczoraj i dziś
Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne „Pojezierze” w Olsztynie zostało powołane do życia 27 listopada 1956 r. przez grono działaczy kultury, dziennikarzy i literatów. Posiada status organizacji pożytku publicznego.
Jego statut został zarejestrowany dopiero 26 marca 1957 r. Jak zapisano w nim, celem Stowarzyszenia było „w szczególności jak najpełniejsze włączenie ludności miejscowej i napływowej ziem północnych w nurt życia społecznego i kulturalnego PRL, budzenie i wyzwalanie twórczości kulturalnej oraz wiązanie ich z postępowymi tradycjami regionu”. Jednak władze PRL, mimo deklarowanej przez Stowarzyszenie lojalności wobec pryncypiów ustrojowych i przynależności do PZPR prawie wszystkich jego założycieli, doszukiwały się ukrytej, prawdziwej intencji założenia „Pojezierza”. Już w miesiąc po zatwierdzeniu statutu do Stowarzyszenia przysłano kontrolę.
W krótki czas po rejestracji „Pojezierza” opracowywano jego program działania i utworzono redakcję tygodnika ilustrowanego „Panorama Północy”, a pierwszy numer pisma ukazał się 4 sierpnia 1957 r. w nakładzie 50 tys. egzemplarzy. Redaktorem naczelnym został Henryk Święcicki, jego zastępcą zaś Bohdan Kurowski. W następnym roku nakład pisma zwiększono niemal trzykrotnie, a objętość o jedną trzecią.
Samodzielność finansowa, którą osiągnięto już po paru miesiącach dzięki „Panoramie”, pozwoliła na przejęcie od Robotniczej Spółdzielni Wydawniczej „Prasa” upadającego dwutygodnika „Warmia i Mazury” oraz na przyjęcie na początku 1958 r. propozycji kierownika Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej Władysława Ogrodzińskiego zaopiekowania się trzema skazanymi na dewastację, opuszczonymi zamkami gotyckimi: w Lidzbarku Warmińskim, Reszlu i Giżycku. Stowarzyszenie przejęło je natychmiast, a ich remont i zagospodarowanie przyniosły „Pojezierzu” rozgłos krajowy. Giżycki zamek zaadoptowano kosztem blisko miliona zł na hotel, kosztem pół miliona zł odremontowano zamek lidzbarski, dwieście tysięcy zł włożono w remont zamku reszelskiego i obydwa przygotowano do działalności wystawienniczej. Pierwsza, a zarazem duża wystawa, została otwarta w lidzbarskim zamku jeszcze w 1958 roku.
Dzięki także wpływom z „Panoramy Północy” Stowarzyszenie m. in. utworzyło drukarnię – Zakłady Graficzne SS-K „Pojezierze” – uruchomioną w styczniu 1959 r. Ale własną działalność wydawniczą „Pojezierze” zapoczątkowało już w 1957 r. Rok później zaczęły ukazywać się „Kalendarze Warmii i Mazur” pod redakcją Andrzeja Wakara, nawiązujące do tradycji polskich „Kalendarzy dla Mazurów”, wydawanych od początku lat 20. XX w. przez Emilię Sukertową-Biedrawinę w Działdowie. W kolejnym roku wydano w 8 tys. egzemplarzy tom szkiców „Z dziejów Warmii i Mazur”, pierwszy polski zarys problematyki historycznej tych ziem, uwzględniający ich polskie tradycje.
Krótko mówiąc, działające w latach 1957–1991 wydawnictwo „Pojezierze” – będące, do usamodzielnienia się w 1972 r., najpierw Działem Wydawniczym „Pojezierza” – publikowało książki naukowe i popularnonaukowe, dotyczące historii i współczesności regionu Warmii i Mazur, monografie miast, przewodniki turystyczne, albumy, kalendarze, wspomnienia oraz literaturę piękną. W pierwszym roku działalności Stowarzyszenia wydano jedynie cztery książki, w następnym natomiast sześć. W latach 60. wydawano już 20–30 książek rocznie. Ta wzrostowa tendencja utrzymywała się aż do roku 1986, kiedy to roczna produkcja sięgnęła 50 tytułów o łącznym nakładzie do miliona egzemplarzy.
Przez lata działalności wydawnictwo „Pojezierze” wypracowało własny profil, tworzony przez serie edytorskie: „Monografie miast Warmii i Mazur”, „Literatura Warmii i Mazur w dawnych wiekach”, „Biografia” (poświęcona wybitnym Mazurom i Warmiakom), „Pamiętniki i wspomnienia”, „Debiuty >Pojezierza<”, „Warmia i Mazury w poezji i grafice”, „Powieści Zbigniewa Nienackiego o przygodach Pana Samochodzika”, „Cykl opowiadań Jana Grabowskiego o zwierzętach”. Poza tymi seriami wydawnictwo publikowało także poezję, prozę oraz przekłady z literatury: niemieckiej, litewskiej, białoruskiej, rosyjskiej i ukraińskiej.
Pod koniec grudnia 1961 r. Stowarzyszenie powołało do życia placówkę naukowo-badawczą, która po usamodzielnieniu się w 1963 r. działała pod nazwą Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Jej celem statutowym było „popieranie i organizowanie działalności naukowej w zakresie nauk humanistycznych i ekonomiczno-społecznych na obszarze Polski północno-wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem Warmii i Mazur”. Ostatniego dnia maja 2019 r. Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego został przekształcony w Instytut Północny im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie. Jest on kontynuatorem dziedzictwa i tradycji Ośrodka „w badaniu oraz upowszechnianiu wiedzy o historii i dziedzictwie ziem dawnych Prus, w szczególności obszaru Polski północno-wschodniej”.
Niestety, w pierwszych latach dynamicznej działalności Stowarzyszenia „Pojezierze” własne jego dochody i sukcesy gospodarcze budziły nieufność władz, nie pasowały do modelu socjalistycznej Polski. Dlatego „Panoramę Północy” od 1 kwietnia 1961 r. prawem kaduka (tj. uchwałą Sekretariatu KC PZPR) przejęło partyjne wydawnictwo RSW „Prasa”, zaś zamki giżycki i lidzbarski znalazły się w rękach instytucji państwowych (odpowiednio – w 1961 r. i 1963 r.) i jedynie zamek w Reszlu przejęło dopiero w 1992 r. lokalne Stowarzyszenie Kulturalne „Zamek”. Nowoczesne Zakłady Graficzne Stowarzyszenie było zmuszone sprzedać (w wyniku przeinwestowania i braku niezbędnego kredytu) w lutym 1963 r. za blisko 685 tys. zł, a sytuacja finansowa zmusiła do przekazania od 1 stycznie 1967 r. miesięcznika „Warmia i Mazury” wydawnictwu RSW „Prasa”.
Pozbawione samodzielności finansowej „Pojezierze” otrzymywało od 1 stycznia 1967 r. stałą dotację z budżetu wojewódzkiego do końca PRL-u, a na własnym utrzymaniu znalazło się ponownie w 1990 r. Z kolei szok cenowy na przełomie lat 80. i 90. zachwiał pozycją finansową należącego do Stowarzyszenia wydawnictwa, które w efekcie zbankrutowało, a w 1992 r. zostało zlikwidowane. Spłata jego długów trwała aż do końca lat 90.
Trzy lata po powołaniu Stowarzyszenia „Pojezierze” zaczęły powstawać jego autonomiczne oddziały terenowe. Pierwszy – w listopadzie 1959 w Bartoszycach, potem – w Bęsi koło Biskupca, rok później – w Lidzbarku Warmińskim, gdzie podstawą ich działalności były kluby, cieszące się wielką popularnością wśród miejscowej społeczności, pełniące niejednokrotnie rolę domów kultury.
W sumie tych oddziałów powstało 43. Istniały i działały po kilka – kilkanaście lat, po czym z różnych względów rozwiązywano je na mocy uchwały Zarządu Głównego SS-K „Pojezierze”. Wywarły niemały wpływ na życie kulturalne lokalnych społeczności. Ich plany pracy, programy i cele działania dostosowywano najczęściej do tamtejszych potrzeb środowiskowych oraz potencjalnych możliwości grupy członków i sympatyków „Pojezierza”. Organizowano więc spotkania autorskie z pisarzami, naukowcami, filmowcami i innymi ciekawymi ludźmi, koncerty kameralne Filharmonii Olsztyńskiej, zespołów muzycznych, recitale piosenkarek i piosenkarzy, konkursy wiedzy, plenery malarskie, rzeźbiarskie, zajęcia z edukacji regionalnej, wystawy plastyczne, izby pamięci (np. w Dobrym Mieście i Bęsi), wyjazdy do teatrów, wspierano twórczość artystów amatorów, twórców ludowych… Oddziały były w wielu przypadkach inicjatorami nowych lokalnych instytucji, takich jak np.: Towarzystwo Miłośników Olsztyna, Towarzystwo Miłośników Fromborka, Regionalne Towarzystwo Przyjaciół Kultury Ludowej i Zabytków Historii w Olsztynku czy Towarzystwo Miłośników Ziemi Ostródzkiej „Grunwald”. W okresie transformacji ustrojowej oddziały terenowe Stowarzyszenia radziły sobie ze zmiennym szczęściem, mimo ustania państwowych dotacji.
Dziś jest ich pięć. Wśród nich oddział tworzony przez Olsztyński Chór „Collegium Baccalarum”, prowadzony przez dr Agatę Wilińską (w 2023 r. zespół ten obchodził 35-lecie istnienia), oddział w Dobrym Mieście z siedzibą w okazałej gotyckiej Baszcie Bocianiej oraz oddział w Barczewie, prowadzący działalność kulturalną w zabytkowej synagodze, będącej do 2024 r. własnością stowarzyszenia (od 2025 r. jej gospodarzem jest samorząd Powiatu Olsztyńskiego i znajduje się w niej Powiatowe Atelier Kultury „Synagoga”), a także olsztyńskie – oddział „Pierwszy” i oddział „Paleta”.
Do 2019 r. Stowarzyszenie „Pojezierze” mieściło się w siedzibie przy ul. Okopowej 15 w Olsztynie, a potem zmieniło ją na lokal przy ul. Kołłątaja 2.
Tadeusz Prusiński