19 maja

1258 – Papież Aleksandre IV, czyniąc zadość życzenio zakonu wystawiłbullę, w której polecił trzem kanonikom kruszwickim wezwać przed sąd kapitułę chełmżyską i Krzyżaków i po ich wysłuchaniu wydać wyrok, którego wykonanie usankcjonowane miało byc wysokimi karami kościelnymi. Spór dotyczył Ziemi Lubawskiej. Krzyżacy uważali ją za swoją własność, a kanonicy chełmżyńscy działali rzekomo na niekorzyść zakonu.
>> KMW 1979, s. 270.

1377 – Wieś Gałdowo (rejon Kisielic) otrzymała od kapituły pomezańskiej dokument lokacyjny. Zasadźcą został Jan. Wsi przyznano obszar 74 włók na prawie chełmińskim. (Pierwszy dok. lokacyjny pochodził z r. 1312, sołtys otrzymał wtedy dziedziczną, wolna karczmę i pół morgi gruntu na jej posadowienie. W przywileju z 1377 r. uposażono proboszcza, jednak kościół w Gałdowie wybudowano dopiero na początku XV wieku.
>> Ił., s. 220.

1480 – Zm. Jan Długosz, autor „Roczników czyli Kroniki Sławnego Królestwa Polskiego”. Ojciec Jana brał udział w wiktorii grunwaldzkiej. Dzięki skrupujatności Długosza znamy kształt i kolorystykę chorągwi krzyżackich zdobytych pod Grunwaldem i Koronowem (opisał je w dziele „Banderia Prutenorum”).
>> WEP III, s. 63; Or.SBWMiP, 1963, s. 59-60.

1520 – Pierwsze oddziały jazdy polskiej w marszu na Królewiec pojawiły się pod zamkiem w Pokarminie (Brandenburg). Stany pruskie uzyskały zgodę Albrechta na wysłanie posłów do bpa warm. Fabiana Luzjańskiego, który wyraził zgodę na pełnienie roli rozjemcy w toczącej się wojnie.
>> Bis. WP, s. 177, 210-211.

1531 – W Kaliszu zm. Jan Łaski (ur. w r. 1355 lub 1456), kanclerz wielki koronny, arcybp gnieźnieński i prymas. Był zwolennikiem przyłączenia całego Pomorza i Mazowsza do Korony, nieustępliwu przeciwnik Habsburgów i Krzyżaków. Przeciwnik oddania Prus Książęcych w lenno Hohemzollernów.
>> WEP VI, s. 690.

1566 – W Królewcu zm. Jan Weinreich (Weynreich), ur. ok. 1490 w Gdański, drukarz, księgarz. Zawodu uczył się w Niemczech. Do Królewca przeniósł się z inicjatywy księcia Albrechta (koniec 1523). Pierwszy druk wydał w 1524, a ostatni w 1553 r. Ogółem w Królewcu wydał 103 druki, w tym 13 polskich, 4 litewskie i pruskie. Był na usługach księcia prus. i wydawał tylko pisma propagujące luteranizm.
>> Or.SBWPKiZM II, s. 204-205.

1579 – Sejmik stanów warmińskich obradujący w Lidzbarku Warm. uchwalił szos (podatek) przeznaczony na wojnę S. Batorego z Moskwą.
>> KMW 1972, s. 590.

1602 – Zm. Jerzy Farensbach, wojewoda wandeński, przywódca stronnictwa polskiego w Inflantach. Odznaczył się w walskach ze Szwedami. Zgninął podczas oblężenia twierdzy Feliny.
>> WEP III, s. 586.

1673 – Elektor zamiast skazywania na banicję wydał polecenia poinformowania rządzu pruskiego o liczbie oraz o zachowaniu się arian zamieszkałych w kraju. Starostwa ełckie, leckie, ryńskie, piskie i giżyckie zostały zobowiązane do sporządzenia wykazu nazwisk zboru ariańskiego.
>> Toe., s. 288.

1696 – w Braniewie zm. Marcin Kretzmer (Kreczmer, Kretschmer), ur. 13 (19?).11.1631 w Lidzbarku Warm., jezuita, teolog, kompozytor. Studiował w Połocku, w Icin (Czechy) i w Wilnie, w Opatowie, Wrocławiu, Jarosławiu, Braniewie, i w Warszawie. Doradca i nadworny teolog bpa warm. J.S.Zbąskiego. Skomponował operę, pisał muzykę kościelną.
>> Or.SBWPKiZM I, s. 154-155.

1757 – Ignacy Krasicki (późniejszy bp warm.) wyświęcony na subdiakona u karmelitów bosych w Berdyczowie.
>> Caz. Kbp, s. 65.

1783 – W Krakowie ur. Antoni Sierakowski (zm. w Kwidzynie 24.6.1842), ziemianin, kolekcjoner dzieł sztuki. Poseł na sejm Królestwa Polskiego, szambelan dworu pruskiego, deputowany z pow. malborskiego na sejmiku w Królewcu. Interesował się malarstwem i muzyką. Przyjaźnił się z F.Chopinem i gdańskim artystą K.F. Meyerheimem.
>> Or.SBWMiP, s. 287-288.

1788 – W liście do króla burmistrz i rada miejska w Królewcu wyrazili sąd, że w pocięciu i udostępnieniu do badań ciała należy upatrywać zaostrzenia kary dla więźniów. Korespondencja miała związek ze sprawą zaopatrywania prosektorium wydziału lekarskiego Uniwersytetu Królewieckiego w zwłoki, które były niezbędne w procesie kształcenia lekarzy.
>> KMW 1995, s. 56.

1807 – Żołnierze polscy i francuscy zdobyli korwetę angielską płynącą z odsieczą dla broniących się w Gdańsku wojsk pruskich i rosyjskich.
>> Pam. gen. JW, s. 78-79.

1810 – W Działdowie ur. Fryderyk Beniamin Moeller (zm. 30.5.1876 w Ostródzie), ks. ewangel., red. i tłumaccz.
>> Or.SBWMiP, s. 219.

1811 – W Sztynorcie k. Węgorzewa zm. Ernest Ahasver Henryk Lehndorf (ur. w Łękajnach k. Kętrzyna), szlachcic pruski, pamiętnikarz. Kształcił się w Magdeburgu. Prowadził korespondencję z wybitnymi ludźmi epoki. Długoletni przyjaciel bpa warm. Ignacego Krasickiego.
>> Or.SBWPKiZM II, s. 9-10.

1818 – W Braniewie został założony zakład filozoficzno-teologiczny Liceum Hosianum. Instytucja ta miała charakter uniwersytecki. Miała własnego rektora, każdym z dwóch fakultetów kierował dziekan. Profesorów na wniosek bpa mianowało ministerstwo. Kuratorem był nadprezydent Prus w Królewcu. Przez cały czas istnienia placówki znaczną uwagę przykładano do nauki języka polskiego. W 1940 r. lektorat tego języka zamieniono na lektorat literatury słowiańskiej. Nigdy Liceum nie uzyskało prawa nadawania stopni naukowych. Od 1912 zmianiono nazwę na Królewską a następnie na Państwową Akademię w Braniewie.
>> Obł. HDW, s. 81-82.

1831 – Władze rejencji gąbińskiej, mimo że od 1 maja granica była zamknięta z powodu epidemii cholery, wydały dodatkowe zarządzenia dotyczące zakazu wywozu z Prus Wsch. broni i oporządzenia wojskowego. Władze pruskie mimo pozorów neutralności współpracowały z armią rosyjską, gdyż mimo kwarantanny Rosjanie mogli bez przeszkód zaopatrywać się w żywność w przygranicznych miastach Prus Wsch.
>> Szos.PW, s. 24-25.

1886 – W Bartoszymlesie k. Kościerzyny ur. Antoni Łangowski (zm. w paździer. 1939 r. pod Skórczem), lekarz, działacz społ.-narod. Zmuszony kilkakrotnie do zmiany szkoły średniej z powodu swych patriotycznych przekonań. Maturę zdał w Bratoszycach (1910). Studiował w Królewcu, Wrcławiu i Berlinie. Pod przybranym nazwiskiem działał na Warmii i mazurach w czasie plebiscytu. Na początku 1920 r. na krótko uwięziony przez Niemców w Olsztynie. W połowie tegoż roku został napadnięty przez bojówkę w Olsztynie. Po plebiscycie działał w Komitecie Pomocy Uchodźcom. Osiedlił się w Gdańsku. W czasie kampanii wrześniowej pracował w Warszawie w Szpitalu Ujazdowskim. Aresztowany w paździer. 1939 r, zamordowany w lesie Drewniaczki k. Skórcza.
>> Or.SZBMiP, s. 197-198.

1907 – W Straszewie k. Sztumu ur. Helena Połomska-Matern (zm. tamże 1.5.1964) wychowawczyni przedszkoli polskich, działaczka społ.-oświat. Pracowała w Unieszewie, Chaberkowie , Worytach (Warmia) oraz w Skicu (Ziemia Złotowska). Należała do Zw. Polaków w Niemczech, Towarzystwa KObiet św. Kingi. Działała w ZHP w Niemczech.
>> Or.SBWMiP, s. 259.

1920 – Odwołany został strajk protestacyjny ogłoszony przez organizacje polskie na obszarze plebiscytowym. Chodziło o przesunięcie na termin późniejszy terminu głosowania, gdyż Polska z powodu wolny bolszewickiej nie mogła tej sprawie poświęcić dostatecznej uwagi. Udało się jedynie doprowadzić do częściowego rozbrojenia niemieckich organizacji paramilitarnych. Sukcesem było również przydzielenie oficerom Komisji Międzynarodowej polskich doradców.
>> Staw.Pl., s. 509; KMW 1958/149. Leyk Pam., s. 117.

1929 – „Król Mazurów” Karol Małłek przebywa w Nidzicy, gdzie na zlecenie II oddz. WP zbiera materiały wywiadowcze.
>> Chł. Pierwszy, s. 185.

1930 – W Unieszewie odbyła się I konferencja programowa nauczycieli szkół polskich z Warmii. Wzorową lekcję z języka polskiego przeprowadził Bolesław Jeziołowicz. On też wygłosił odczyt o poznawczym i wychowawczym znaczeniu wycieczek szkolnych.
>> Fil.Wopt, s. 65; KMW 1965, s. 312.

1936 – Na podstawie kłamliwych oskarżeń władze rejencji olsztyńskiej pozbawiły Piotra Galusika prawa nauczania w szkołach polskich na terenie Prus Wschodnich. Kierował on szkołą w Purdzie na Warmii. Odwołania nie odniosły skutku i Galusik opuścił swą placówkę. Osiedlił się w Berlinie, gdzie otrzymał pracę w centrali Zw. Polaków w Niemczech.
>> Fil.Wopt, s. 24.

1942 – W okolicach Wytruci zlikwidowana została kilkunastoosobowa grupa spadochroniarzy. Nieprzyjacielską grupę dywersyjną zauważono także w okolicach Olsztyna.
>> KMW 1971, s. 121.

– W Dachau zm. rzekomo na gruźlix e Józef Groth (ur. 7.6.1903 w Kościerzynie), nauczyciel szkół polskich w Niemczech.
>> Fil.Wopt, s. 39-40; KMW 1961, s. 262-263; Or.SBWMiP, s. 123.

– W warszawskim kasynie gry w alei Szucha wybuchła bomba podłożona przez Tadeusza Korala (pseud. Krzysztof), który pełnił później funkcję wicewojewody olsztyńskiego. Organizatorem zamachu był wydział sabotażu organizacji Polskich Socjalistów.
>> Bart. 1959 dni, s. 279; Woj. Warmia 181.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę