13 sierpnia

1526 – Komisarze królewscy wydali wyrok na przywódców braniewskich sprzyjających reformacji. Mieszczanie Braniewa byli oskarżeni o to, że występowali przeciwko „powadze Kościoła i króla”, że przyjmowali naukę Lutra i bluźnili przeciwko kultowi katolickiemu. Kary były łagodne. Wszystkim darowano winę, jedynie Urban Poitke i Wawrzyniec Schonrade zostali na krótko wtrąceni do więzienia.
>> Zi. WkMK, s. 138.

1621 – Król Zygmunt III Waza mianował bpem Warmii swego 9-letniego syna Jana Alberta. Stało się to bez wiedzy kapituły, która złożyła protest u Papieża Grzegorza XV. Król zobowiązał się przestrzegać w przyszłości obowiązujących wymogów. Papież zwolnił królewicza z obowiązku bycia kanonikiem warm. Gorzej było ze szlachtą, która powoływała się na przepisy, zabraniające królowi rozdawania królewiczom krzeseł senatorskich. Monarcha musiał złożyć zobowiązanie, że Jan Albrecht po osiągnięciu wieku męskiego złoży święcenia, złoży przysięgę na wierność Rzeczypospolitej i dopiero wówczas zasiądzie w senacie. Bp Jan Albrecht nigdy nie przybył na Warmię. W jego imieniu zarządzał diecezją bp tytularny hipponeński sufragan Warm. Michał Działyński.
>> Achr., s. 135–136.

1640 – Zm. Jakub Wierzbięta Doruchowski, archidiakon warsz., referendarz koronny, wielokrotny poseł królewski do Prus Książęcych. Studiował w Padwie. W okresie administrowania diec. warm. w imieniu nieletniego bpa Jana Alberta Wazy przez Michała sufragana Michała Działyńskiego był jego doradcą.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 236.

1653 – Zatwierdzony został wilkierz cechowy dla krawców w Giżycku.
>> Toe., s. 165.

1669 – Żyd Mojżesz Jacobson de Jonge otrzymał przedłużenie pobytu w Kłajpedzie. Popierał go elektor. Natomiast rada miejska już w następnym roku nakazała mu wyjazd z Kłajpedy w ciągu 14 dni, a mieszczanom pod karą grzywny w wysokości 100 talarów zabroniono udzielać mu schronienia. Rugowanie nie doszło do skutku, gdyż wiadomo, że przywilej na pobyt w Kłajpedzie dla Jacobsona był odnawiany wielokrotnie /1672, 1674, 1682, 1685, 1697–1710/.
>> KMW 1995, s. 9–10.

1725 – W Piszu ur. Jerzy Krzysztof Pisanski /zm. 11.10.1790 w Królewcu/, pedagog, historyk, pisarz i bibliograf. Studiował w Królewcu, gdzie uczył się i pracował od r. 1748 do śmierci.
>> Or. SBWPKiZM II, s. 79–80; WEP XIII, s. 349; Toe., s. 335.

– Z Poczdamu napisał król Fryderyk II list do Woltera. Chodziło o rozwikłanie niecodziennego zagadnienia, czy urodzone w Prusach dzieci Turka powinny być obrzezane. Nie było to zagadnienie teoretyczne, w Gołdapi wśród Bośniaków bowiem zdarzali się mahometanie.
>> Toe., s. 335.

1831 – Polskie oddziały powstańcze pod dowództwem generałów Dezyderego Adama Chłapowskiego i Antoniego Giełguda przekroczyły granicę Prus Wschodnich.
>> WEP II, s. 463.

1863 – W Królewcu aresztowano właściciela warsztatów mechanicznych Beckera, który współpracował z polskimi agentami zajmującymi się przerzutem broni dla polskiego powstania.
>> WiM 1970, nr 3, s. 9.

1873 – W Jurczykach k. Krakowa ur. Józef Haller /zm. 4.6.1960 w Londynie/, gen. Wyzwalał w 1920 r. Pomorze, dotarł z podległymi mu oddziałami WP do Bałtyku i rzucając pierścień w fale dokonał zaślubin Polski z morzem.
>> WEP IV, s. 539.

1890 – W Lubawie ur. Maria Donimirska z d. Rzepnikowska /zm. 26.9.1942 w Żabach k. Błonia/, ziemianka, działaczka społ.-oświat. i narodowa na Powiślu.
>> Or. SBWMiP, s. 87–88.

1899 – W Labuszewie k. Szczytna ur. Bogumił Labusz /Labusch/ junior /zm. 3.10.1976 w Reszlu/, rolnik, działacz mazurski. Aktywista plebiscytowy, współpracownik szczycieńskiego „Mazura”. Współorganizator i pierwszy prezes Zjednoczenia Mazurskiego. Pierwszy kierownik Okręgu Mazurskiego Związku Polaków w Niemczech. W czasie II wojny światowej pomagał robotnikom przymusowym. Więzień obozów koncentrac. w Hohenbruch i Stutthofie. Po wojnie członek wojewódzkiego Polskiego Komitetu Narodowościowego. Odznacz. Krzyżem Kawalerskim OOP.
>> Or. SBWMiP, s. 178–179.

1902 – W Winonie /USA/ zm. Hieronim /Jarosz/ Derdowski /ur. 9.3.1852 we wsi Wiele na Kaszubach/. Rodzicom sprawiał wiele kłopotów, gdyż w żadnym gimnazjum nie zagrzał miejsca. Edukował się w 5 szkołach średnich. Usuwany, bo głośno przypominał swoje polskie pochodzenie, a ponadto miał uzdolnienia w strojeniu żartów i układania złośliwych opowieści o przełożonych. Uczył się m.in. w Braniewie i Olsztynku. Dużo podróżował, imał się różnych zawodów. W 1885 r. wyemigrował do USA, gdzie redagował polskie pisma. Zasłużył się w dziele popularyzacji i utrzymywania zwyczajów gwary kaszubskiej.
>> Cieś. Sylw., s. 88–104.

1914 – Pierwszy dzień bitwy pod Tannenbergiem /obec. Stębark/. Trwała ona trzy dni. Dowódca II armii rosyjskiej Aleksander Samsonow poniósł druzgocącą klęskę. Załamany niepowodzeniem popełnił samobójstwo /30.8.1914/.
>> WEP X, s. 328; Rusz. I, s. 283.

1920 – Przyznane Polsce bez plebiscytu Działdowo zostało zajęte przez Armię Czerwoną. W mieście utworzono Tymczasowy Komitet Rewolucyjny. Jego władza nie trwała długo, gdyż bitwa warszawska diametralnie zmieniła sytuację.
>> Z dziejów, s. 23; OKO 1990, nr 32, s. 5.

– Oddział niemiecki /560 żołnierzy, 12 karabinów maszynowych/ przekroczył granicę polską, zajął miejscowość Kurki na Działdowszczyźnie i nawiązał ścisłą współpracę z oddziałami bolszewickimi w okolicach Malinowa. Następnego dnia przez Wysoką przemaszerował oddział niemiecki /kompania z 9 lekkimi, 3 ciężkimi karabinami maszynowymi, 1 armata, z której ostrzeliwano Działdowo/.
>> Rocz. Dział. 1999, V, s. 49.

1923 – Do portu w Gdyni wpłynął pierwszy statek pełnomorski. Był nim francuski „Kentucky” o wyporności 7 tys. ton. Przywiózł amunicję. Pierwotnie wyładunek miał nastąpić w Gdańsku. Na skutek trwania tam strajku dokerów transport przejęła Gdynia.
>> Kron. XX, s. 308.

1932 – Podpisano polsko-gdańską umowę, która nadawała szczególne uprawnienia okrętom polskiej floty w porcie gdańskim.
>> Cies. PMW, s. 32.

– Senat gdański przedłużył prawo Polski do stacjonowania w Gdańsku okrętów polskiej floty.
>> Kron. XX, s. 450.

1933 – Dokonano szczegółowych rewizji we wszystkich bibliotekach polskich w Prusach Wsch. W samym Szczytnie skonfiskowano 41 egzemplarzy „Krzyżaków” Henryka Sienkiewicza, drukowanych gotykiem w Olsztynie. Ucierpiały głównie księgozbiory na Powiślu. Szukano przede wszystkim „Na tropach Smętka” Melchiora Wańkowicza i „Śpiewnika Harcerskiego”.
>> WiM 1962, nr 5, s. 18.

1937 – Rewizje w bibliotekach polskich w Skajbotach, Unieszewie, Wymoju, Jarotach, Giławach i Gietrzwałdzie k. Olsztyna, oraz w Bredynkach k. Biskupca i w Szczytnie.
>> Łuk. IV, s. 192.

1939 – W Zakrzewie /Pogranicze/ aresztowano Stanisława Kulepę, tamtejszego męża zaufania Związku Polaków, oraz bawiącego tam pracownika gazety „Mazur” – Józefa Funka.
>> Łuk. IV, s. 195.

1945 – Ze sprawozdania Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Mazurski płk dra Jakuba Prawina dla Ministerstwa Administracji Publicznej: Warmiacy i Mazurzy coraz liczniej zgłaszają się o przyznanie polskiego pochodzenia. Zgłoszeń 1028, wydano 553 dowody stwierdzające polskie pochodzenie. Niemcy w miastach używani są do robót publicznych. Ostatnio z Olsztyna wyjechało około 1500 osób narodowości niemieckiej. Wydawanie przepustek na wyjazd ograniczono ze względu na akcję żniwną.
>> Bar. Warmiacy, s. 50.

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę