13 maja

1545 – W Królewcu zm. Stanisław Rapagelanus (Rafajłowicz, Rapagelan, Rapagelanas), pierwszy prof. teologii Uniwersytetu Królewieckiego. Pochodził ze szlacheckiej rodziny litewskiej. Kształcił się w Krakowie i Wittemberdze, gdzie był promowany przez samego Marcina Lutra. Znał grekę, hebrajski, łacinę. Rozpoczął przekład Biblii na polski, skomponował pieśń w języku litewskim, autor ogłoszonych drukiem dwóch rozpraw teologicznych. Zmarł nagle.
>> Or.SBWPHiZM, II, s. 197.

1581 – Bp warm. Marcin Kromer ustanawia godność oficjała elbląskiego. Pierwszą osobą piastującą tę funkcję był proboszcz Seweryn Wildschuetz. Powołanie tego stanowiska miało „ułatwić katolikom tego terytorium wymiar sprawiedliwości w rzeczach duchownych”.
>> Sz. DW, s. 367.

1584 – Duński astronom Eliasz Cimber przypływa stateczkiem do Fromborka, by przez ponad 3 tygodnie dokonywać obserwacji z platformy, będącej miejscem pracy Mikołaja Kopernika.
>> KMW 1964, s. 25.

1611 – Bp warm. Szymon Rudnicki konsekrował dzwon świątyni w Ornecie. Towarzyszący mu sekretarz zamieścił w aktach kurii biskupiej notatkę, że w tym właśnie dniu polski król Zygmunt III zdobył Smoleńsk.
>> Sz. DW, s. 87.

1644 – Ur. Jan Rochel (Rochell), zm. 11.9.1708 w Połocku, jezuita, prof. Akad.Wileńs., rektor kolegium braniewskiego.
>> Or.SBWPKiZM II, s. 114.

1702 – Bp warm. Andrzej Chryzostom Załuski zarządził lustrację całego wojska warmińskiego.
>> Sz.DW, s. 317.

1729 – W Prelach zm. Jan Kariger (Karyger), pochowany w Dyneburgu (ur. na Warmii 28.8.1664 r.), jezuita, leksykograf. Studiował w Braniewie, Wilnie, Warszawie. Uczył w szkołach zakonnych. Długoletni misjonarz w Inflantach pols. i Księstwie Kurlandzkim. Autor słownika polsko-łotewskiego (nie wydany drukiem), odnaleziony ok. 1960 r., opracowany przez SF Kolbuszewskiego.
>> Or.SBWPKiZM, I, s. 123-124.

1733 – Na radzie senatu w Warszawie bp warm. Krzysztof Andrzej Szembek wsparty przez innych senatorów uzyskał korzystną uchwałę zapewniającą nadgranicznym ziemiom, w tym i Warmii, obronę ze strony wojsk koronnych. Chodziło o obronę przed wojskami elektora brandemburskiego „coraz większe czyniącego vilencje, nie tylko prostych ludzi, ale szlachtę zajeżdżającego, rabującego i gwałtem z domów ich wykradającego i biorącego”. Bp Szembek zgodził się poprzeć „Piasta”, ale przy jednoznacznym zachowaniu wolności elekcji.
>> KMW 1985, s. 22, 27.

1807 – Kozacy atamana Matwieja Płatowa znieśli polski posterunek w Małdze, stanowiący część sił dowodzonych przez gen. Józefa Zajączka (południowa Warmia). Walki w rejonie Wielbarka.
>> Toe., s. 345.

1931 – Naczelny prezes prowincji Prusy Wschodnie zabronił przepuszczać przez granicę polskich księży. U podłoża tej decyzji leżało następujące wydarzenie: do jakiegoś kościoła na Warmii miał przybyć jakiś ksiądz katol. z Królewca i „w obecności innych uciekinierów z Polski” wygłosił kazanie antypruskie „groził i podburzał przeciwko Prusom, używał chorobliwych wyrażeń”.
>> Jas.Ś., s. 197.

– Rejencja królewiecka zaostrza wcześniej wydane zarządzenia dotyczące wywozu broni i akcesoriów wojskowych z obszaru Prus do Kongresówki i na Litwę.
>> Szos.PW, s. 24.

– W Łebie zm. Jerzy Konstanty Magunna (ur. 16.11.1761 w Dzięcielicach), ks. ewang., współpracownik Krzysztofa Celestyna Mrongowiusza.
>> Bień.KCM, s. 81, 178-179.

1833 – Dla odstraszenia przed emigracją do Królestwa Polskiego rzemieślników i robotników rolnych, rejencja królewiecka ogłosiła publikandum cara Mikołaja I. Lokalne władze pruskie miały zaznaczać na zezwoleniach wyjazdowych, że w razie powrotu traci wszelkie uprawnienia do korzystania z pomocy państwowej i społecznej. Władzy Prus Wschodnich chodziło o to, by nie pogłębić braku siły roboczej w rolnictwie.
>> KMW 1965, s. 632.

1848 – Wiosna Ludów spotęgowała wzrost nadziei na odrodzenie państwowości polskiej. Np. Adolf Hinz z Barczewa napisał, a „Koenigsberger Hartungsche Zeitung” opublikowała: „Życzę sobie wolnej i solnej Polski”.
>> Jas.Ś., s. 203.

1876 – Żeńskie zgromadzenie zakonnic znane pod nazwą „Katarzynki” w ramach akcji usuwania zakonów od wpływu na oświatę, zmuszone zostało do opuszczenia szkoły w Pieniężnie, gdzie pobierało naukę 100 uczennic.
>> KMW 1996, s. 542.

1886 – Izbie poselskiej sejmu pruskiego doręczono 99 petycji z 3521 podpisami Warmiaków. Każda z petycji miała jednobrzmiący tekst: „My jesteśmy przecież tak samo poddanymi króla jak Niemcy, tak samo płacimy podatki i przelewamy krew na rozkaz króla jak i oni, dlaczego zatem nasze dzieci tak są upośledzone, że ich uczą w języku, którego nie rozumieją, a przez co nie mogą się tyle uczyć co dzieci niemiecki, ale, owszem, głupieją”. Dokumenty te dyskutowano na komisji, zostały odrzucone mimo sprzeciwu kilku posłów.
>> Choj. Szkice, s. 219. KMW, s. 345.

1908 – W Woli Sernickiej k. Lubartowa ur. Tadeusz Stępowski (zm. w Olsztynie 22.7.1971 r.), literat, publicysta, działacz społ.-oświat. i kulturalny.
>> Or.Twórcy, s. 159-161; KMW 1972, s. 255; OBL, s. 89-91.

1918 – W Sarnowie k. Mławy ur. Henryk Kolk (zm. w 1960 r.), partyzant NCh, do którego wstąpił w Niechłoninie w 1941 r. Był początkowo adiutantem komendanta BCh Obwodu działkdowskiego, a od począt. 1944 r. do końca wojny komendantem tego obwodu. Aktywny w życiu politycznym i gospodarczym po 1945 r. na terenie Działdowszczyzny.
>> Or.SBWMiP, s. 163.

1919 – Pruskie władze wojskowe zakazały wydawania „Mazura” na okres dwóch tygodni. Była to jedna z szykan, mających związek ze zbliżającym się plebiscytem.
>> Jar.Wspom., s. 87.

1920 – Polska Agencja Telegraficzna ogłosiła komunikat, w którym m.in. czytamy: „…ludność polska w obawie przed pogromem ze strony Niemców musiała wstrzymać się od wszelkiej pracy przygotowawczej plebiscytowej… Komisja tutejsza nie przeprowadza żadnych reform w kierunku równouprawnienia, które nam zagwarantował traktat wersalski… W obecnych warunkach jest niemożliwym zajmować sie propagandą polską, dlatego że wiece i zebrania polskie były od kilku tygodni systematycznie rozbijane przez Niemców”. Strajk, o którym mowa wyżej, dotyczył olsztyńskiego okręgu plebiscytowego.
>> Staw.Pl., s. 300-301.

1922 – W Gdańsku miało miejsce oficjalne otwarcie polskiego gimnazjum Macierzy Szkolnej.
>> Tyg.Pow. 1983, nr 10, 6 marca, s. 5.

1924 – W Bydgoszczy zm. Stanisław Chołoniewski (ur. w Kawsku k. Stryja 23.10.1872 r.), publicysta. Bronił praw Polski do Śląska i Pomorza.
>> WEP II, s. 485.

1930 – Starosta powiatu Kartuzy, odpowiadając na prośbę Roberta Gransickiego, kierownika szkoły polskiej w Pluskach (Warmia), przesłał pismo, w którym zawiadomił, że „Wydział Powiatowy przyjął ofiarowaną godność Ojca Chrzestnego nad Katolicką Szkołą. Równocześnie uchwalono przekazać Panu kierownikowi za pośrednictwem Konsulatu Polskiego jako dar chrzestny kwotę 500 zł”.
>> KMW 1987, s. 457-458.

1932 – Duży rozgłos w Prusach Wsch. wywołała decyzja ministra spraw wewnętrznych Rzeszy o rozwiązaniu wszystkich hitlerowskich organizacji paramilitarnych. Z protestem wystąpili dowódcy wojskowi, argumentując, że oddziały SS i SA służyły ochronie granic prowincji.
>> KMW 1966, s. 295-296.

1933 – Polsko Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmię zorganizowało kolejną konferencję przedszkolanek. Spotkania te miały na celu doskonalenie pracy polskich ochronek.
>> KMW 1982, s. 370.

1935 – W związku ze śmiercią marszałka Józefa Piłsudskiego w Niemczech na znak żałoby zarządzono opuszczenie flag na pół masztu.
>> Ter. Z dziejów, s. 298.

1939 – Kolejne sprawozdanie II Oddziału WP mówiło o niespotykanym dotąd ruchu samolotów na wschodniopruskich lotniskach (loty patrolowe wzdłuż polskiej granicy, nowy dywizjon bombowców na lotnisku Prowehren k. Królewca).
>> KMW 1978, s. 529.

– Miały miejsce napady na polskie instytucje w Stanclewie k. Biskupca, Purdzie k. Olsztyna oraz w Kwidzynie.
>> Łuk. IV, s. 195.

1940 – W Sachsenhausen został zamordowany Bronisław Sochaczeski (ur. 15.5.1886 r. na Kaszubach), ks. katol., działacz społ. i oświat. Czynny podczas plebiscytu. Poza pracą duszpasterską w Sztumie, Postolinie i Kwidzynie przez 11 lat był proboszczem w Świętej Lipce na Mazurach. W latach 1931-1939 proboszcz par. Krasna Łąka na Powiślu. Podczas obrzędów kościelnych posługiwał się językiem polskim. Działał w Zw. Polaków. W 1931 r. przedłożył olsztyńskiemu konsulowi RP memoriał dotyczący aktywizacji duchowieństwa katolickiego diecezji warm. Współpracował z „Gazetą Olsztyńską”, lecz swych publikacji nie podpisywał. Miał kontakty z Polonią gdańską i działaczami kaszubskimi. Szykanowany przez władze niemieckie i zwierzchność kościelną. W 1939 r. był kapelanem WP w Gdyni. Po aresztowaniu w październiku 1939 więziony w Stutthofie, a następnie w Sachsenhausen.
>> Or. SBWMiP, s. 294.

1945 – W Olszytnie powstały powiatowy i miejski komitety Polskiej Partii Socjalistycznej.
>> Łuk.Ol., s. 13

Kalendarz Historyczny został sporządzony przez Bronisława Sałudę